ΝΟΥΒΕΛΕΣ ΑΠΟ ΤΟ "ΕΠΤΑΗΜΕΡΟ" σε μετάφραση Αίγλης Σιούτη
H Αγλαία ( Αίγλη ) Σιούτη, διδάσκουσα από το 1989 τη Γαλλική Γλώσσα και Ορολογία στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων,μετά την εξαιρετικής διεισδυτικότητας διδακτορική της διατριβή με τίτλο ” Η Μιλησιακή παράδοση και το Επταήμερο της Marguerite de Navarre : Eπιβίωση και μετασχηματισμός ενός αρχαίου λογοτεχνικού είδους ”,μας προσφέρει,σε μια καλαίσθητη έκδοση των εκδόσεων ”Γρηγόρη ”, το βιβλίο ”Νουβέλες από το Επταήμερο ‘’ σε δική της εισαγωγή και μετάφραση.Η έκδοση έγινε με την υποστήριξη της Υπηρεσίας Συνεργασίας και Μορφωτικής Δράσης της Γαλλικής Πρεσβείας στην Ελλάδα.Σήμερα, αναρτούμε το πολύ ενδιαφέρον ‘’ Σημείωμα της μεταφράστριας ‘’με το οποίο η ερευνήτρια-μεταφράστρια προλογίζει τον σχετικό τόμο.
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΡΙΑΣ
O τόμος αυτός προσφέρει, στον αναγνώστη και ερευνητή δώδεκα νουβέλες, σε ελληνική απόδοση, από το σχεδόν άγνωστο στη χώρα μας Επταήμερο της βασίλισσας Μαργαρίτας της Ναβάρρας, με τη δέσμευση, από την πλευρά μας, να υπάρξει στο άμεσο μέλλον και, δεύτερος τόμος με άλλες νουβέλες του αριστουργήματος, της σημαντικής αυτής Γαλ- λίδας συγγραφέως του 16ου αιώνα.
Η Μαργαρίτα της Ναβάρρας (1492-1549), πριγκίπισσα της Γαλλίας, είναι γνωστή και ως Μαργαρίτα του Βαλουά ή Μαργαρίτα της Ανγκουλέμ ή Μαργαρίτα του Αλενσό, και κυρίως ως βασίλισσα της Ναβάρρας, από τον δεύτερο γάμο της με τον Ερρίκο Β’ της Ναβάρρας. Ήταν μια γνήσια εκπρόσωπος του ουμανισμού της Αναγέννησης, με πολυσχιδή δραστηριότητα, που αναζήτησε ένα ιδεώδες στο πνεύμα της ελ- ληνορρωμαϊκής αρχαιότητας. Στις φλέβες της έρρεε αίμα πριγκιπικό. Εγγονή του Καρόλου της Ανγκουλέμ και της Βα- λεντίνης Βισκόντι, κόρη του Καρόλου της Ανγκουλέμ και της Λουίζας του Σαβουά, οι οποίοι της ενέπνευσαν την ιδιαίτερη αγάπη για τα γράμματα και την ποίηση. Αδερφή του βασιλιά Φραγκίσκου Α’, μητέρα της βασίλισσας Ιωάννας του Αλμπρέ και γιαγιά του επίσης βασιλιά Ερρίκου Δ’. Η ιδιαίτερα μορφωμένη μητέρα της, που είχε ως σύνθημά της το “libris et liberis”, είχε δημιουργήσει μια εξαιρετικά πλούσια βιβλιοθήκη, όπου η πριγκίπισσα τροφοδοτούσε τη σκέψη της και εύρισκε καταφύγιο στα όνειρά της. Διακεκριμέ-
vol δάσκαλοι την μύησαν στη φιλοσοφία και τη θεολογία και, γενικότερα, στην κλασική λογοτεχνία. Έμαθε την ελληνική γλώσσα, χωρίς την οποία, σύμφωνα με τον σύγχρονό της Φρανσουά Ραμπελαί, δεν μπορούσε κάποιος να θεωρηθεί σοφός. Η γνώση της ελληνικής, αν και αντιμετωπιζόταν εκείνη την εποχή από τη δυτική καθολική εκκλησία με καχυποψία, γιατί τη θεωρούσαν «γλώσσα αιρετικών», έδινε στον γνώστη πρόσβαση στο πρωτότυπο κείμενο της Καινής Διαθήκης και στα πρωτότυπα κείμενα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. Διδάχτηκε επίσης λατινικά, ισπανικά, και εβραϊκά.
Φίλη και προστάτης των γραμμάτων και των τεχνών, η βασίλισσα της Ναβάρρας βοήθησε, κατά το πρώτο ήμισυ του 16ου αιώνα, τους διανοούμενους, που διώκονταν ως αιρετικοί από το πνεύμα της εποχής. Συγκέντρωσε μάλιστα στην αυλή της αρκετούς από αυτούς τους λόγιους, όπως, μεταξύ άλλων, τον Φρανσουά Ραμπελαί, τον Κλεμάν Μαρό και τον Ρομπέρ Ετιέν, συντελώντας έτσι στην αναγέννηση του ελληνορρωμαΐκού πολιτισμού. Αρκετοί όπως ο Μπουρ- μπόν, ο Σαλμόν, ο Παραντίς, ο Ντολέ, ο Σαλέλ, ο Μαρτέλι, ο Μπαντέλλο, ο Αρετίνο, ο Ραμπελαί, και ο Αλαμάνι, της αφιέρωσαν έργα τους. Ο Κλεμάν Μαρό είπε για την ίδια: «Γυναικείο κορμί με ανδρική καρδιά και αγγελικό πρόσωπο» και ο Σάμουελ Πούτναμ την αποκάλεσε ως την «πρώτη σύγχρονη γυναίκα». Θεωρήθηκε επίσης, μετά τη Χριστίνα της Πιζάν και τη Μαρία της Γαλλίας, ως μία από τις πρώτες γυναίκες των γαλλικών γραμμάτων, επονομαζόμενη ως η δέκατη των Μουσών.
Η βασίλισσα Μαργαρίτα της Ναβάρρας έγραψε ποίηση και θεατρικά έργα. Παραμένει, ωστόσο, γνωστή χάρη στο αριστούργημα της γαλλικής λογοτεχνίας, το Επταήμερο. Το έργο μπορεί να θεωρηθεί, όπως σημειώνει ο Κλώντ Μετρά σε μία έκδοση του Επταημέρου στα 1964, «το πρώτο
ρεαλιστικό μυθιστόρημα της γαλλικής λογοτεχνίας». Η Σιμόν ντε Μπωβουάρ, στο βιβλίο της Το Δεύτερο Φύλο, αναφέρει ότι «η Μαργαρίτα της Ναβάρρας είναι η συγγραφέας, που στο Επταήμερο, ενσαρκώνει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο την ουσία του φύλου της».
Το Επταήμερο, που είναι το πιο γνωστό της έργο, φαίνεται ότι γράφτηκε από τη βασίλισσα στα τελευταία χρόνια της ζωής της, από το 1540 έως το 1549. Ο τίτλος Επταήμερο -από τα ελληνικά, επτά ημέρες- δόθηκε από τον Κλωντ Γκρυζέ κατά την έκδοση του έργου στα 1559, δέκα χρόνια περίπου από το θάνατό της, και θυμίζει το ιταλικό Δεκαήμερο, τις δέκα ημέρες στις οποίες ο Βοκκάκιος συμπεριέ- λαβε τις εκατό ιστορίες του, δέκα κάθε ημέρα. Είχε σκοπό και η βασίλισσα ν’ αφηγηθεί εκατό ιστορίες σε δέκα ημέρες, αλλά τη στιγμή του θανάτου της είχαν συμπληρωθεί μόνο οι επτά ημέρες και είχαν γραφεί μόνο δύο ιστορίες από την όγδοη. Το Δεκαήμερο είχε μόλις μεταφραστεί, κατά παραγγελία της Μαργαρίτας της Ναβάρρας στη γαλλική γλώσσα από τον Αντουάν ντε Μασόν και είχε δημοσιευτεί στα 1545, αφιερωμένο στην ίδια. Το Δεκαήμερο αποτέλεσε την έμπνευση, το κίνητρο για να συνθέσει το δικό της Επταήμερο, ορ- γανώνοντάς το σε ένα σύνολο-πλαίσιο όμοιο με αυτό που είχε συγκροτήσει δύο αιώνες νωρίτερα ο Βοκκάκιος, δεκαέξι με δεκαπέντε αντίστοιχα ο Πετρώνιος και ο Απουλήιος και δεκαοχτώ αιώνες πριν ο Αριστείδης ο Μιλήσιος (περί το 100 π.Χ.), με το έργο του Μιλησιακά, στον οποίο και αποδίδεται το πρώτο τέτοιο δείγμα αφηγημάτων.
Τα Μιλησιακά του Αριστείδη του Μιλήσιου, κατά τον 2° π.Χ. αι., είναι από τα πιο σημαντικά έργα της αρχαίας ελληνικής παράδοσης, τα οποία μετεξελίχτηκαν, λόγω της μεγάλης διάδοσής τους (προφορικής και γραπτής) και ως προς το περιεχόμενο και ως προς το ύφος, και δημιούργησαν μια ισχυρή λογοτεχνική παράδοση, τη Μιλησίακή. Όμως άγνω
στη παραμένει, η αρχαία Μιλησιακή παράδοση με τις αυθεντικές μιλησιακές της ιστορίες. Ό,τι διαθέτουμε από την παράδοση αυτή ανήκει σε ένα δεύτερο στάδιο μετεξέλιξής της. Φιλοξενείται κατά κανόνα σε έντεχνα κείμενα και έχει υπο- στεί αναγκαστικά το λογοτεχνικό φιλτράρισμα των συγγραφέων τους, όπως συμβαίνει για παράδειγμα με την περίπτωση του Σατυρικού του Πετρώνιου και των Μεταμορφώσεων του Απουλήιου. Η παράδοση αυτή, όπως δείξαμε στην διδακτορική μας διατριβή “Η Μιλησιακή παράδοση και το Επταήμερο της Μαργαρίτας της Ναβάρρας. Επιβίωση και μετασχηματισμοί ενός αρχαίου λογοτεχνικού είδους”, με- τουσιώνεται λογοτεχνικά μέσω των ιστοριών της και αποκαλύπτεται πίσω από το παλίμψηστο των αφηγήσεων του Επταημέρου, καθιστώντας έτσι δυνατή τη διαχρονική και διαπολιτισμική της επικοινωνιακή διαδικασία, με το εύρος της ποικιλίας των θεμάτων της και το λαϊκό της χαρακτήρα. Πράγματι, το Επταήμερο εγγράφεται στην ίδια προφορική λαϊκή παράδοση των έργων της Μιλησιακής παράδοσης και θεωρείται σταθμός για την εξέλιξη της νουβέλας επηρεάζοντας μεταγενέστερους συγγραφείς.
Με την ονομασία Μιλησιακά ή Milesiae ή Μιλησιακές ιστορίες, οι αρχαίοι εννοούσαν τις “ανατολίτικες μυθιστορίες”, με το έντονο χρώμα, τη λαϊκή προέλευση και τον συνειδητά κωμικοτραγικό χαρακτήρα, που θυμίζουν τους γαλλικούς μεσαιωνικούς “μύθους” (fabliaux) και μοιάζουν με τις ελληνικές, ιταλικές, ή γαλλικές νουβέλες, οι οποίες εμπεριέχονται σε γνωστά λογοτεχνικά είδη. Εικάζουμε ότι τα Μι- λησιακά πρέπει να ήταν αφηγήματα με πολύ χαλαρή ενιαία “μυθιστορηματική” δομή, με αφηγήσεις τολμηρού ως σκαν- δαλιστικού χαρακτήρα και χιουμοριστικής διάθεσης, με ρεαλιστικό βασικά χαρακτήρα, κι επιπλέον ακατέργαστη και ωμή γλώσσα, άκομψη και λαϊκή αισθητική, όπου ανακατεύονταν χωρίς ενδοιασμούς όλοι οι “τόνοι”: μύθοι, τολμηρά ανέκδοτα, θηριώδη εγκλήματα, ιστορίες ληστών, γοητευτικές ιστορίες αγάπης και έρωτα, φλογεροί έρωτες και μοιχείες, απογοητεύσεις, αυτοκτονίες, απαγωγές, βιασμοί, αιμομιξίες, ωμοί εκβιασμοί, δολοφονίες, επικίνδυνα ειδύλλια με αιματηρή κατάληξη, απάνθρωπες τιμωρίες και σαδιστικοί τρόποι εκδίκησης, χοντρά αστεία, κοινότοποι καβγάδες, ταπεινά παράπονα. Εν ολίγοις ήταν ένα είδος pot-pourri, που ως ένα σημείο αποδίδεται με τον λατινικό όρο Satura και που εξελίχτηκε σε λογοτεχνικό είδος, με πιο γνωστά δείγματα το Σατυρικό του Πετρώνιου και τις Μεταμορφώσεις του Απουλήιου. Τα πεζογραφήματα αυτά είναι ενταγμένα σ’ ένα εξωτερικό “ψευδοαυτοβιογραφικό” αφηγηματικό πλαίσιο και διανθισμένα σε εσωτερικά επιμέρους αφηγηματικά πλαίσια, με πολλές μικρές, εγκιβωτισμένες συνήθως, ιστορίες και νουβέλες σύμφωνα με ανατολίτικα πρότυπα, όπως οι Χίλιες και μια νύχτες ή Τα παραμύθια της Χαλιμάς, οι Ιστορίες του Κα- ντέρμπουρι του Σώσερ, το Δεκαήμερο του Βοκκάκιου και μάλιστα κατά την περίοδο της Αναγέννησης το Επταήμερο της Μαργαρίτας της Ναβάρρας.
Στο Επταήμερο, τα ποικίλα θέματα, με έντονο αρκετές φορές το ερωτικό στοιχείο, αναπτύσσονται από τους αφη- γητές-ακροατές, πέντε άντρες (Ιρκάν, Νταγκουσάν, Σιμο- ντώ, Σαφρεντέν, Γκεμπουρόν) και πέντε γυναίκες (Παρλα- μάντ, Ουαζίγ, Νομερφίντ, Λονγκαρίν, Ερμασουίτ), με ένα άνετο και ελεύθερο ύφος, που ταιριάζει απόλυτα με το ρεαλισμό και την αμεσότητα της αφήγησης του έργου, και παραπέμπει στις αρχαίες ελληνικές μιλησιακές ιστορίες. Θέματα καθημερινά, από την ίδια τη ζωή, που τα έζησαν ή τα άκουσαν, λαϊκής προέλευσης, γεμάτα από τη βιωμένη εμπειρία, με τις χαρές και τις λύπες της καρδιάς, τα οποία η συγγραφέας μεταστοιχειώνει σε λογοτεχνία. Παρά τη διαφορετικότητα της εποχής, της κοινωνίας, του πολιτισμού και της θρησκείας, οι ιστορίες του Επταημέρου συνδέονται στενά, με τρόπο εκπληκτικό, όχι μονάχα με την ανάλογη συνύπαρξη του σοβαρού και του αστείου, αλλά με το ίδιο λογοτεχνικό είδος των μιλησιακών ιστοριών και τον χαρακτήρα του μηνύματος που εκπέμπουν.
Μολονότι ruo Επταήμερο περιέχει πολύ χρήσιμες πληροφορίες για τη γαλλική γλώσσα του 16ου αιώνα, που είναι μια γλώσσα αρκετά διαφορετική από τη σημερινή γαλλική και παρόλο που προσφέρει σε κάθε μελετητή της Αναγέννησης μια ανεκτίμητη εικόνα της βασιλικής ζωής με τη δύναμη των ψυχολογικών περιγραφών και το πετυχημένο σκιτσάρισμα των χαρακτήρων των ηρώων του, οι μελέτες που είχαν γίνει μέχρι τον 19° αιώνα, γύρω από το έργο, είναι συγκριτικά ελάχιστες σε σχέση με την πληθώρα των μελετών του τελευταίου αιώνα, που μας παρουσιάζουν τη βασίλισσα ως μία από τις πιο σημαντικές γαλλικές λογοτεχνικές φωνές. Αλλά και στην κοινωνία της εποχής της δημιουργού του Επταημέρου, η επίσημη πνευματική αριστοκρατία, αντιμετώπιζε με σκεπτικισμό το έργο το οποίο δε συμπεριλαμβανόταν σε αυτά της επίσημης λογοτεχνίας, αλλά στα έργα της ευτελούς, λαϊκής λογοτεχνίας. Αντίστοιχη αντιμετώπιση αδιαφορίας και περιφρόνησης είχαν και. οι αρχαίες μιλησιακές ιστορίες, γιατί τα θέματά τους, όπως και του Επταημέρου, είχαν σχέση με τα πολύ λαϊκά θέματα, τα οποία βεβαίως περιφρονούσαν και καταδίκαζαν οι ηθικολόγοι. Θέματα που παρουσιάζουν με ειλικρίνεια και φυσικότητα τις πράξεις των ανθρώπων, που αποκαλύπτουν, συνήθως, τις άσχημες πλευρές της ζωής, με γλώσσα ωμή και ρεαλιστική και αναφέρονται συχνά στον ευτελισμό της ίδιας της ζωής και το απρόβλεπτο των καταστάσεων μιας και στο βάθος τους κρύβουν μια ωμή εικόνα διαφθοράς. Αυτή η περιφρονητική στάση βρίσκει το παράλληλό της, από την εποχή ακόμη του Ομήρου, στη στάση των Αρχαίων βασιλέων και πολέμαρχων απέναντι στο λόγο του
Θερσίτη και παραπέμπει στην άσχημη εξωτερική εικόνα των 5υο εκπροσώπων της λαϊκής θυμοσοφίας, του αρχαιότερου Αίσωπου και του νεότερου Καραγκιόζη.
Έτσι, η αρχαία Μιλησιακή παράδοση, που χαρακτηρίζεται για τον έντονα λαϊκό της χαρακτήρα, με κύριο γνώρισμα το άμεσο και ωμό ύφος, εν γένει την αισθητική χαμηλού επιπέδου ή καλύτερα την ανυπαρξία οποιουδήποτε εκλεπτυσμένου περιτυλίγματος, αναβιώνει με το Επταήμερο της Μάργαρος της Ναβάρρας. Η αφηγήτρια Παρλαμάντ (το φερέφωνο της Μαργαρίτας της Ναβάρρας), δηλώνει, από τις πρώτες κιόλας γραμμές του Επταημέρου, ότι απομακρύνει από τον κύκλο των αφηγητών «όλους τους μορφωμένους», από φόβο μήπως και ο λόγος τους αλλοιώσει την αλήθεια της αφηγούμενης ιστορίας και διαφοροποιείται, με αυτόν τον τρόπο, ως προς τον Βοκκάκιο. Στόχος των αφηγητών ήταν να περιγράφουν με ρεαλιστική απλότητα τις συμπεριφορές των ανθρώπων και την κοινωνία στην οποία ζούσαν. Η φωνή των αφηγητών που συμμετέχουν στη συζήτηση – διάλογο που ακολουθεί την κάθε νουβέλα, διατηρεί στο έπακρο την αρμονία ανάμεσα στον προφορικό και τον γραπτό λόγο, σε ένα κείμενο όπου παρατηρείται ταύτιση του συγγραφέα με τον αφηγητή-ήρωα-ακροατή. Ο κύριος αφηγητής, είναι ο πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος. Αφηγείται, σε πρώτο πρόσωπο, ιστορίες που του έτυχαν «παλιά», επιμένοντας στην αξιοπιστία των μαρτυριών και την προσωπική εμπειρία των γεγονότων. Στο Επταήμερο, η προφορικότητα των αφηγήσεων επιβεβαιώνεται από την αφηγήτρια Ουαζίγ, η οποία αναφέρει ότι έχουν ορκιστεί να μην αναφέρουν τίποτα από όσα έχουν γραφεί. Οι ιστορίες αυτές είναι όλες «αληθινές» και εγκιβωτίζονται στο εξωτερικό αφηγηματικό πλαίσιο της ψευδοαυτοβιογραφίας του Επταημέρου. Εδώ, εντάσσονται επίσης τα αφηγηματικά πλαίσια της αφήγησης ιστοριών κατά την αναγκαστική παραμονή των δέκα αφηγητών-ακροατών του έργου στο μοναστήρι της Παναγίας της Σεράνς. Η βασίλισσα αξιοποιεί στο Επταήμερο το θέμα της αληθοφάνειας, όπως ακριβώς συμβαίνει και στα έργα της Μιλησιακής παράδοσης. Υπάρχει όντως πολλή «αλήθεια» στις αφηγήσεις, που περιέχονται στο βιβλίο, όπως επιβεβαιώνει σε κάθε ευκαιρία η συγγραφέας του, η οποία δηλώνει ότι ο καθένας με τη σειρά του θα διηγηθεί μια αληθινή ιστορία, που είχε ζήσει ο ίδιος ή την είχε ακούσει από κάποιον έμπιστό του. Ο υπερβολικός τρόπος, με τον οποίο πε- ριγράφεται ο πρωταγωνιστής, αποσκοπεί στην προετοιμασία του ακροατή ή του αναγνώστη για τα εξαιρετικά ή και θαυμαστά κατορθώματά του, τα οποία ανατρέπουν την αρχική κατάσταση και τονίζουν το άστατο και ευμετάβλητο των ανθρώπινων πραγμάτων. Η συνεχής εναλλαγή από τον ένα αφηγητή στον άλλο, από τη μια ιστορία στην άλλη, η ποικιλία υλικού και αφηγητών και η συγκινησιακή γοητεία του ακροατηρίου, που προ καλούν οι νουβέλες αυτές με τις συζητήσεις – διαλόγους, αποτελούν βασικά αφηγηματικά χαρακτηριστικά του Επταημέρου της Μαργαρίτας της Ναβάρρας.
Από το Επταήμερο, το οποίο είναι μια συλλογή εβδομήντα δύο αφηγήσεων προσφέρουμε εδώ, στο ελληνικό αναγνωστικό και ερευνητικό κοινό, δώδεκα νουβέλες μαζί με τις συζητήσεις που ακολουθούν την κάθε νουβέλα. Οι νουβέλες είναι αυθεντικές. Οι ιστορίες και οι συζητήσεις – διάλογοι, είναι επίσης αυθεντικοί, όπως και τα πρόσωπα είναι επίσης αληθινά, αν και με διαφορετικά προφανώς ονόματα. Ο χώρος, το μοναστήρι της Παναγίας, στην άκρη του ποταμού Γκέιβ, ησυχαστικός, ερημικός, χώρος προσευχής, περισυλλογής.
Ως ευφυής συγγραφέας, η Μαργαρίτα της Ναβάρρας εμπλουτίζει τη Μιλησιακή παράδοση στην οποία εγγράφε- ται το έργο, με τις νουβέλες και τις συζητήσεις – διαλόγους που έχουν ως επίκεντρο τις ανθρώπινες σχέσεις, οι οποίες αποτελούν ένα μυστήριο γεμάτο γοητεία, πάθος, ωμή βία, σύγκρουση, απογοήτευση, σκληρότητα, απιστία και που καταλήγουν, εν τέλει, σε μια γενικότερη διάψευση και ανατροπή. Καταγγέλλοντας την κάθε μορφή βίας, διεισδύει στο εσωτερικό της ψυχής και θίγει θέματα που δεν τολμούν να θίξουν, τα οποία όμως είναι εκεί και διαλύουν τις ανθρώπινες σχέσεις. Έτσι, η συντροφιά, των πέντε αντρών και πέντε γυναικών, χαίρεται, πικραίνεται, γελάει, κλαίει, συζητά, σχολιάζει, επιχειρηματολογεί ή φιλονικεί, μετατρέποντας ουσιαστικά το Επταήμερο σε μια πολυφωνική αφήγηση.
Στην πρώτη νουβέλα, γίνεται λόγος για τη γυναίκα ενός από τους σταβλίτες της Βασίλισσας της Ναβάρρας, που βρήκε οικτρό θάνατο, διατηρώντας την αγνότητά της, παρόλη τη σκληρότητα και την απανθρωπιά που έζησε. Στη δεύτερη, περιγράφεται η θρασεία απόπειρα ενός ευγενή ενάντια σε μια πριγκίπισσα της Φλάνδρας, η οποία, παρά τη φρίκη που βίωσε, συνέχισε το δρόμο της αρετής, ενώ αυτός της λύπης και της ντροπής που του άξιζε. Στην επομένη, γίνεται λόγος για μια καπετάνισσα στο λιμάνι της Κουλόν, η οποία ξέφυγε από δύο καλόγερους, που ήθελαν να τη βιάσουν, αντιδρώντας μάλιστα τόσο σοφά, που η αμαρτία τους αποκαλύφθηκε σε όλον τον κόσμο. Στην τέταρτη νουβέλα, περιγράφεται η απιστία της γυναίκας ενός γερο-καμαριέρη του δούκα της Αλενσόν και μάλιστα αναφέρεται ο δόλιος τρόπος με τον οποίο έδωσε τη δυνατότητα στον εραστή της να δραπετεύσει τη στιγμή που ο άντρας της, που ήταν μονόφθαλμος, πίστευε ότι θα τους πιάσει στα πράσα. Στην πέμπτη, γίνεται λόγος για τον τρόπο με τον οποίο ένας έμπορος από το Παρίσι ξεγελάει τη μητέρα της ερωμένης του, προκειμένου να καλύψει τη δική τους συνεύρεση, ενώ η έκτη περιγράφει πώς μια κυρία από το Μιλάνο, εκτίμησε τη γενναιότητα και τη μεγαλοψυχία του φίλου της και τον αγάπησε με όλη της την καρδιά. Ακολουθεί μια νουβέλα, στην οποία η πιο όμορφη κυρία του γαλλικού βασιλείου δοκιμάζει την πίστη ενός ευγενή, που είχε όλες τις αρετές του κόσμου, πριν του δώσει τη χαρά να είναι μαζί. Στην όγδοη, παρουσιάζεται ο τρόπος με τον οποίο ένας πλούσιος γεωργός, ο Ζανέν, του οποίου η γυναίκα είχε ερωτικές σχέσεις με τον ιερέα της ενορίας, έπεσε θύμα εύκολης απάτης. Ακολουθεί μια άλλη νουβέλα, στην οποία εξετάζεται το πόσο εύθραυστη είναι η ανθρώπινη φύση, με την αφήγηση της ιστορίας μιας πλούσιας χήρας, η οποία, στην προσπάθεια της να προστατεύσει το μοναχογιό της, έκανε το ένα λάθος μετά το άλλο. Στην επομένη, εμφανίζεται μια νεαρή κυρία με εξαιρετικό χαρακτήρα, η οποία, βλέποντας τον άντρα της να φιλά τη θεραπαινίδα της, ξεσπά σε γέλια και, για να μην αναφέρει κουβέντα για το συμβάν, λέει ότι γελούσε με τη σκιά της. Στην ενδέκατη, παρουσιάζεται μια αφελής και ανόητη χήρα η οποία γελοιοποιείται προσπαθώντας να στηρίξει το αναμμένο της κερί στο πρόσωπο ενός στρατιώτη στον πέτρινο τάφο, μέσα σε ένα πολύ σκοτεινό παρεκκλήσι. Τέλος, στη δωδέκατη νουβέλα, σκιαγραφείται η περίπτωση μιας ετοιμοθάνατης γυναίκας, η οποία εκνευρίστηκε τόσο πολύ βλέποντας τον άντρα της να ερωτοτροπεί με την θεραπαινίδα της, που ανέκαμψε βρίσκοντας την υγειά της.
Η κάθε μία από τις παραπάνω νουβέλες ακολουθεί όλους τους κανόνες της παραδοσιακής τεχνικής μιας εγκιβωτισμέ- νης ιστορίας, τους ίδιους ακριβώς που ακολουθούν και οι μι- λησιακές ιστορίες. Οι νουβέλες παρεμβάλλονται στην περιγραφή ενός συμποσίου που είναι, ως γνωστόν, ένα’ από τα καλύτερα αφηγηματικά πλαίσια για τέτοιες αφηγήσεις. Προέρχονται από το στόμα ενός ευχάριστου αφηγητή, ο οποίος επιθυμεί να τέρψει την παρέα του με μια αφήγηση που του είχε συμβεί. Απευθύνονται σε ένα κοινό που τον ακούει προσεκτικά. Επίσης, η επιμονή του αφηγητή να προσφέρει το γνωστό κέφι σ’ όλη την παρέα, καθώς και ol δισταγμοί πριν την έναρξη της αφήγησης, συνιστούν συνηθισμένο μοτίβο ει
σαγωγής μιας εγκιβωτισμένης μιλησιακής fabula. Και στο θέμα της δομής ακόμη, η κάθε μία νουβέλα ακολουθεί επιφανειακά το γενικό αφηγηματικό σχήμα που χαρακτηρίζει όλο το Επταήμερο, όπως και τα μιλησιακά αφηγήματα. Πρόκειται για ένα αφηγηματικό σχήμα με “τριγωνική διάταξη”, για μια ιστορία με τρεις “παράγοντες”, έτσι που να υπάρξει σε κάθε περίπτωση, ανάμεσά τους, μια σχέση “διάψευσης” και “εξαπάτησης”.
Η Μαργαρίτα της Ναβάρρας ακολουθεί την παράδοση του Δεκαημέρου του Βοκκάκιου, όπου μια συντροφιά για ν’ αποφύγει τον “Μαύρο θάνατο” φεύγει στην εξοχή όπου λυτρώνεται, γελώντας, χάρη στην αφήγηση ιστοριών. Έτσι και η βασίλισσα συγκεντρώνει «με θαυμαστό τρόπο», τους δέκα αφηγητές του Επταημέρου στο μοναστήρι της Παναγίας. Οι περιπέτειές τους αμέτρητες, εξαιτίας μιας ξαφνικής καταιγίδας, που προκάλεσε καταστροφικές πλημμύρες στην περιοχή του Κολντερέ στα Πηρυναία και απείλησε την ίδια τους τη ζωή. Προκειμένου να μη νιώσουν πλήξη και αρρω- στήσουν, επέλεξαν την αφήγηση ιστοριών που θα προκαλού- σε γέλιο, χαρά και αγαλλίαση. Το γέλιο στο Επταήμερο είναι ευεργετικό, συμφιλιωτικό, επικοινωνιακό. Είναι το γέλιο από την αφήγηση ιστοριών που «αξίζει να τις θυμούνται» και που παραπέμπουν στο γκροτέσκο κωμικό του Θερσίτη και του αφηγητή των μιλησιακών ιστοριών. Είναι το γέλιο του Μπερξόν που ξεκίνησε ως συλλογική, κοινωνική αντίδραση ενάντια στα αδέξια, διαφορετικά ή παρεκκλίνοντα μέλη της ομάδας. Είναι το γέλιο, μεταξύ άλλων, της Λονγκα- ρίν, αφηγήτριας της όγδοης νουβέλας του έργου, που περιγελά ειρωνικά τις γυναίκες: «Ξέρω καλά σε ποιον μιλώ, γιατί οι γυναίκες σας είναι τόσο ενάρετες, που ακόμη και όταν βάζετε σ’ αυτές τόσο μεγάλα κέρατα, όπως αυτά του ζαρκαδιού, θέλουν να πείσουν τον εαυτό τους και όλον τον κόσμο, πως πρόκειται για καπέλλα από τριαντάφυλλα!»
Πράγματι, το γέλιο του Επταημέρου είναι το θεράπευ- | τικό γέλιο με έντονο αυτοαναφορικό χαρακτήρα. Είναι ~ο | γέλιο ως απόλαυση, που φέρνει το υποκείμενο σε επαφή με | τα όριά του. Είναι το γέλιο που προκαλείται από αυτό το γκροτέσκο κωμικό, το οποίο ο Μποντλαίρ αποκαλεί “από- I λυτο κωμικό”, όντας μέσα στη δίνη μιας “απόλυτης χαράς” : και μιας “απόλυτης αθλιότητας”. “Αλήθεια, λέει ο Γκεμπου- ρόν στην Λονγκαρίν, είστε μια γυναίκα που αντί να κάνετε * όλους εμάς να γελάσουμε, όπως εξάλλου μας το υποσχεθή- κατε, προκαλείτε τόσο θυμό σ’ αυτούς τους δυο ανθρωπά- κους». «Αυτό ακριβώς θέλω, απαντά εκείνη, γιατί ο θυμός τους θα διπλασιάσει το γέλιο μας». Το γέλιο αυτό είναι το αμφίσημο και καρναβαλικό γέλιο των μιλησιακών ιστοριών, που σύμφωνα με τον Μπαχτίν διαλύει το φόβο και γεννιέται απ’ το συναίσθημα μιας κρίσης, συνδυάζοντας ταυτόχρονα διαφορετικά συναισθήματα, τα οποία προκαλούν ευθυμία και χαρά. Οι κωμικές και ευχάριστες ιστορίες του έργου, προκαλούν γέλιο που έχει ως στόχο «να δείξει την ανθρώπινη αλήθεια, όχι την αλήθεια του αντικειμένου διακω- μώδησης και περίγελου, αλλά μια εσωτερική αλήθεια που ανακαλύπτεται μέσα από τον τρόπο που ζούμε και συμπε- ριφερόμαστε». Η Παρλαμάντ, που ουσιαστικά είναι η ίδια η βασίλισσα της Ναβάρρας, επιβεβαιώνει πως «δε γελάμε όταν ακούμε ωραία και σοφά λόγια, αλλά όταν βλέπουμε κάποιον να παρεκκλίνει ή όταν λέει κάτι εντελώς άσχετο». Επισημαίνει ακόμη, με αφορμή την γυναίκα της πεντηκοστής τέταρτης νουβέλας που γελούσε με τη σκιά της, το γεγονός ότι “έπαιρνε κατάκαρδα όσα μπορούσαν να είναι σε βάρος της συνείδησής της και της υγείας της και μάλιστα δεν της άρεσε καθόλου να στέκεται σε μικροπράγματα”.
Οι παραπάνω ιστορίες από το Επταήμερο, που θεωρείται πολύτιμο για τη γλώσσα και την ιστορία του πολιτισμού της εποχής του, αναδεικνύουν τη δυσκολία που έχουν
τα πρόσωπα να επικοινωνήσουν μεταξύ τους. Διαβάζουμε, ανάμεσα στις γραμμές του έργου, πως αρκετές φορές «η αρχή τ’Ίζ σχέσης τους είναι ευχάριστη, αλλά το τέλος ολέθριο και αιματηρό». Εφόσον, αναφέρει η αφηγήτρια Ουα- ζίγ. «έχουμε ορκιστεί να πούμε την αλήθεια οφείλουμε και να την ακούσουμε… Γι’ αυτό μιλείστε ελεύθερα, γιατί τα άσχημα πράγματα που λέμε για τους άντρες και τις γυναίκες με αφορμή τις ιστορίες τους, δείχνοντας τη δυστυχία στην οποία έχουν περιέλθει, δεν αναφέρονται καθόλου στην ντροπή που πρέπει να νιώθουν αυτά τα συγκεκριμένα πρόσωπα αλλά στην επιθυμία μας να δείξουμε πως η ελπίδα μας πρέπει να σταματά και να στηρίζεται σε Εκείνον μόνο που είναι τέλειος και που χωρίς Αυτόν ο κάθε άνθρωπος δεν είναι παρά μια ατέλεια».
Συμπερασματικά, η Μαργαρίτα της Ναβάρρας απεικονίζει στο Επταήμερο τα ανθρώπινα πάθη και ελαττώματα, σε έναν άγριο και αδίστακτο κόσμο, γελώντας. Δεν σοκάρει τον ακροατή-αναγνώστη, γιατί το γέλιο της είναι αυθόρμητο και λυτρωτικό. Είναι χαρά που πηγάζει από τη συνεννόηση και τη συμφιλίωση, την ανθρώπινη συνάφεια, συλλο- γικότητα, συντροφικότητα. Η ίδια άλλωστε επισημαίνει «πως οι ατομικές αδυναμίες των πρωταγωνιστών της είναι παγκόσμιες αδυναμίες» και θέλει με τη λεπτότητα του γέλιου της να βοηθήσει τον άνθρωπο, να τον ελευθερώσει με το να τον μυήσει στην πραγματική ζωή και όχι να τον αποπροσανατολίσει. Γι’ αυτό καταφεύγει εδώ, με τις τολμηρές ιστορίες του Επταημέρου, σε μια κωδικοποιημένη γραφή με αμφίσημες λεκτικές διατυπώσεις, που απευθύνεται σε μυη- μένους. Σκηνοθετεί διαλόγους που ταιριάζουν απόλυτα στο περιβάλλον και στα πρόσωπα που παίρνουν μέρος σε αυτούς και κατορθώνει, με τα γραφόμενά της, να μορφώνει τους αναγνώστες διαχρονικά καθιστώντας το έργο της επίκαιρο σε κάθε εποχή. Σκιαγραφώντας τα πάθη, που είναι κοινά στους άντρες και στις γυναίκες με μια σχέση “εκλε- κτικής συγγένειας” όπως θα την ονόμαζε ο Γκαίτε, φανερώνει, με το περιεχόμενο του Επταημέρου, την ανθρώπινη ατέλεια υποδηλώνοτας πως η ελπίδα μας πρέπει να έχει ως μοναδικό στήριγμα, «Αυτόν που είναι ο μόνος τέλειος». Πράγματι, μέσα από αυτές τις ιστορίες φανερώνεται αυθεντικά η ανθρώπινη φύση που αγωνίζεται να προσεγγίσει την τελειότητα. «Και τί θέλετε να πείτε, λέει η Ουαζίγ στον Ιρ- κάν, ότι έχουμε την τάση να γελάμε με μια τρέλα και όχι με μια ενάρετη πράξη;». Αυτό ακριβώς απαντά ο Ιρκάν, «γιατί μας είναι πολύ πιο ευχάριστο και επιπλέον ταιριάζει τόσο πολύ στην ανθρώπινη φύση μας, η οποία δεν είναι σε καμιά περίπτωση από μόνη της αγνή». Έτσι, στο Επταήμερο της βασίλισσας Μαργαρίτας της Ναβάρρας, η κάθε νουβέλα, που αναγγέλλεται ως ένα ψυχαγωγικό παράδειγμα, αντανακλά την πραγματικότητα της ζωής με την απαράβατη και σκληρή νομοτέλειά της και εμπεριέχει έναν συμβολισμό αναγέννησης και ένα μήνυμα ζωής.
Το ερασιτεχνικό, σχολικό, ημι-επαγγελματικό θέατρο με αξιώσεις, ζωντανό πολιτιστικό κύτταρο στην δεινοπαθούσα χώρα μας.
Από τον θεατρολόγο και κριτικό Κωνσταντίνο Μπούρα
Παρακολουθώ εδώ και σαράντα χρόνια και συμμετέχω ενεργά (όπου κληθώ) το ερασιτεχνικό, ημι-επαγγελματικό, σχολικό και φοιτητικό θέατρο επειδή πιστεύω ότι όταν είναι αξιώσεων αποτελεί ζωντανό πολιτισμικό κύτταρο στη δεινοπαθούσα χώρα μας. Το εμπορικό ή ελεύθερο και το επιχορηγούμενο ή κρατικοδίαιτο θέατρο επαναπαύεται συχνά σε ευκολίες κι αναμασημένους κώδικες του παρελθόντος, λειτουργεί με πελατειακά κριτήρια, δοξάζει τις «παρέες», τις συντεχνίες και μορφώματα παντός είδους (κοινώς …κλίκες), βασίζεται σε συναλλαγές, ανταλλαγές κι …αντισταθμιστικά οφέλη (do ut des – δώσμου να σου δώσω ή «το ένα χέρι νίβει το άλλο και τα δυο μοιράζονται τα …λάφυρα). Αντιθέτως το ερασιτεχνικό θέατρο είναι ανοικτό, εξ ορισμού κι εξ Ανάγκης στην δημοκρατική ισονομία, βασίζεται στην πρωτοβουλία και στον αυθορμητισμό, είναι ενθουσιώδες και συλλογικό (ακόμα κι αν κάποιος ή κάποιοι προεξέχουν ή προεδρεύουν), δεν αναγνωρίζει «σκηνοθέτες-τυράννους» ή δυνάστες και γενικά διαθέτει περισσότερα εχέγγυα πνευματικότητας και καλλιτεχνικότητας από θεατρανθρώπους που βιοπορίζουν σε έναν χώρο στυγνά ανταγωνιστικό κι απάνθρωπα σκληρό, όπου επικρατούν οι λυκοφιλίες κι «ο θάνατός σου η ζωή μου». Ειδικά μέσα στην Κρίση, διαπιστώνουμε ότι τα ίδια και τα ίδια πρόσωπα εναλλάσσονται στις κρατικές ή επιχορηγούμενες σκηνές μας, ανεξαρτήτως κυβερνήσεων (είναι υπερ-κομματική η κολακεία κι ο χαμαιλεοντισμός), νέμονται τα πενιχρά πλέον κονδύλια και πίνουν εις υγείαν …όλων μας.
Όμως, παρά το δηκτικό χαρακτήρα του, το σημερινό μου σημείωμα δεν είναι απαξιωτικό. Τουναντίον. Θέλω να επισημάνω τη σοβαρή δουλειά του «Θεατρικού Εργαστηρίου Μάνου Χατζηγεωργίου (υπό την αιγίδα της Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς και του προέδρου της Κυρίου Νίκου Παπαγιαννάκη) και του εμψυχωτή της Κυρίου Μάνου Χατζηγεωργίου, που παρουσίασαν για πολλοστή φορά τη δουλειά τους την πρώτη μέρα του μηνός Ιουλίου (με πανσέληνο) στην Ελληνογαλλική Σχολή Jeanne d’Arc, στο μεγάλο της θέατρο, με ένα πρόγραμμα πραγματικά αντάξιο μιας κρατικής σκηνής. «Η παρεξήγηση» του νομπελίστα Αλμπέρ Καμύ (ένα πραγματικά σκοτεινό ερεβώδες κείμενο, που ανιχνεύει τα υπαρξιακά βάθη της ανθρώπινης κατάστασης), με την απαραίτητη κωμική αντίστιξη της «Λαίδης Φθειροζόλ», του γλυκόπικρου μονόπρακτου του Τεννεσσή Ουίλλιαμς, που δίνει με έναν άλλο, συμπαθή και μελοδραματικό τρόπο, το δικαίωμα του ανθρώπου στην Ευτυχία, στην Ελευθερία, στη Φαντασία, στο Όνειρο, στη Δημιουργία, πέρα από τους ανελέητους κανόνες της αγοράς (ή των αγορών), πέραν από τη σκλαβιά και τη δουλεία που βιώνει το ανθρώπινο είδος, πέρα από τον εξανδραποδισμό των ελεύθερων όντων στο βωμό του κέρδους, στη κιμαδομηχανή της Ιστορίας των απλήστων.
Και η επιλογή και η διδασκαλία-σκηνοθεσία και η ερμηνεία αυτών των δύο ενδεικτικών για το χάλι του πολιτισμού μας κειμένων ήταν υποδειγματικές. Απολαύσαμε όλοι τα «παιδιά» (ανεξαρτήτως ηλικίας) να μιλάνε με πάθος για τους καϋμούς, την καταπίεση και τα αδιέξοδα των συνανθρώπων μας, άκουσα μια ηλικιωμένη χήρα δίπλα μου να αναστενάζει και να εξαγνίζεται («δι’ ελέου και φόβου…»), άκουσα το ενθουσιώδες χειροκρότημα του κοινού της μιας αυτής και μόνης παράστασης (μακάρι να επαναληφθεί για να τη δουν κι άλλοι πολλοί) κι οφείλω να συγχαρώ τον ακάματο Μάνο Χατζηγεωργίου, ηθοποιό-σκηνοθέτη και δάσκαλο, καθώς και όλους όσους συμμετείχαν σε αυτό το υλοποιημένο όνειρο. Παίζουν: Σίσσυ Γατζούδη, Σουζάνα Μουστακίδου, Ηλίας Απριλάκης, Πανωραία Μπέκου, Μαρία Τζούμα, Σταματίνα Σκαλκόγιαννη, ΄Ακης Βαφειάδης. Φωτισμοί: Εύα Δρακοπούλου, ήχος: Δέσποινα Κοντοζανή. Ήταν όλοι τους υπέροχοι και θα ήταν άδικο να ξεχωρίσω κάποιον συγκεκριμένα, ακόμα κι αυτούς που διακρίνονταν. Ήταν όλοι τους σοβαροί και συγκεντρωμένοι στο ρόλο που οι ίδιοι επέλεξαν να διαδραματίσουν με ενθουσιασμό και ζέση. Και σ’ ανώτερα!
Κωνσταντίνος Μπούρας
ΡΟΜΕΟ ΚΑΣΤΕΛΟΥΤΣΙ στη ΣΤΕΓΗ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΩΝ, ο ΠΛΑΤΩΝ και το «ΣΠΗΛΑΙΟ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ»
Από τον θεατρολόγο και κριτικό Κωνσταντίνο Μπούρα
Μεσούσης της Κρίσεως, της διάχυτης αρνητικής ενέργειας, της επιθετικότητας, της κτηνωδίας, όπου οι πάντες (σχεδόν – ευτυχώς υπάρχουν κι οι φωτεινές εξαιρέσεις) βγάζουν τον χειρότερον εαυτό τους, είδα στην αίθουσα «Αριστοτέλης Ωνάσης» (που προσομοιάζει σε διαστημικό κοχύλι ή κοσμική μήτρα υψηλής τεχνολογίας κι απαράμιλλης αισθητικής) το Hi-tech πολύ-θέαμα του Ρομέο Καστελούτσι με τίτλο «Go down, Moses». Ο Πλάτωνας θα γιόρταζε τη σύγχρονη εκδοχή του «Σπηλαίου των Ιδεών» κι ο Σωκράτης θα επικροτούσε την ιδέα της πολυδιαστασιακής εκπομπής SOS και την κλήση σε βοήθεια ανώτερων όντων από εμάς που βιώνουμε ως σκλάβοι τη σκοτεινιά της Άγνοιάς μας (η οποία, μας καθιστά μεν αθώους – εν μέρει – για τις επιπτώσεις των επιλογών μας, μας επιφορτίζει όμως διαρκώς με τα επαχθέστατα βάρη του αδήριτου νόμου της Ανάγκης ή Κάρμα ή, αλλιώς Αιτίας-Αποτελέσματος).
Ο Ρομέο Καστελούτσι χρησιμοποιεί τα σκηνικά μηχανήματα κι εκκωφαντικούς, εκνευριστικούς, διαπεραστικούς ήχους, για να τονίσει τον τεχνολογικό Μεσαίωνα μέσα στον οποίο επιβιώνουμε όπως-όπως, χωρίς να έχουμε στην ουσία ξεφύγει ποτέ από τα σπήλαια. Ο σύγχρονος «πολιτισμένος» αλλά αμόρφωτος και αδιαμόρφωτος άνθρωπος καλείται να απαντήσει στις τρομακτικές προκλήσεις που του θέτει η εποχή του, στον καταιγισμό των πληροφοριών που δεν αφομοιώνεται όμως αυτόχρημα ως Γνώσις, στην ανάγκη καθυπόταξης των πρωτόγονων ζωικών του παθών κι ενστίκτιων, τα οποία όμως του προκαλούν αυτοάνοσες παθογένειες όταν δεν ικανοποιηθούν. Φαύλος κύκλος. «Είμαστε άγγελοι σε σώματα πιθήκων» γράφω στο πρόσφατο πόνημά μου «Φιλοσοφώντας άνευ… (Δοκίμια για την Κρίση και τον σύγχρονο Άνθρωπο)». Κι εκεί έγκειται το δίλημμα, η διπολικότητα κι η σχιζοφρένεια του δυτικού τεχνολογικού πολιτισμού μας.
Ο Ρομέο Καστελούτσι είναι «από σκηνής φιλόσοφος». Ως άλλος Ευριπίδης θέτει βαθιά το νυστέρι του στη συλλογική ανθρώπινη πληγή και το περιστρέφει μέχρι να αποσπάσει ένα δάκρυ, μια σταγόνα από το πύον που έχει συσσωρευθεί εκεί από αιώνες. Τα «Θυέστεια δείπνα», ο «αλάστωρ δαίμων», το «προπατορικό αμάρτημα», το κάρμα, «αμαρτίαι γονένων παιδεύουσι τέκνα», ή όπως αλλιώς διαλέγει να το πει κανείς [ανάλογα με τη θρησκεία του ή το σύστημα ιδεών που ασπάζεται] αποακρύνουν τον Άνθρωπο από την Αλήθεια ως προϋπόθεσιν της Γνώσεως και του στερούν την Ελευθερίαν του.
Η έννοια της «Κρίσης Χρέους» δεν είναι μονοδιάστατη και δεν είναι λογιστική. Δεν αφορά μόνον τα χρηματοοικονομικά μεγέθη, αλλά απηχεί στα βαθύ συλλογικό ασυνείδητο της Ανθρωπότητας ως άγγελος της «Αποκάλυψης» που σημαίνει την ώρα μιας άλλης Κρίσης, σε ένα δικαστήριο, όπου το βήμα του μάρτυρα είναι φρικτό και το εδώλιο του κατηγορουμένου ασύλληπτα τρομακτικό.
Η παραπομπή στη μυθική ιστορία της έκθεσης του νεογέννητου Μωϋσή στο Νείλο, δε θίγει βεβαίως καμία θρησκευτική αντίληψη (το αντίθετο), αλλά μας καθιστά σαφές ότι μόνον μέσα από χαρισματικώς σκληραγωγημένα άτομα και ήρωες που μπορούν να συνομιλούν με τους θεούς, η Ανθρωπότητα μπορεί να ελπίζει σε καλύτερες μέρες.
Αυτή η ανάγκη της υπέρβασης των κοινών ανθρωπίνων μέτρων, χωρίς να σημαίνει βεβαίως την ειδωλοποίηση φασιστικών ή μη Υπερ-ανθρώπων, δείχνει το μέγεθος της απελπισίας στο οποίο έχουμε περιπέσει συλλογικώς. Μόνον ένας άνθρωπος που παραληρεί τα βάζει με θεούς και δαίμονες. Η εικόνα της ταλαίπωρης που αναγκάζεται να γεννοβολήσει μόνη της και ν’ απαλλαγεί αμέσως από το νεογνό, σε ένα ιταλικό αστυνομικό τμήμα με τους καλοπροαίρετους κρατικούς λειτουργούς να προσπαθούν να τη βοηθήσουν και να σώσουν μια ψυχούλα, είναι αυτόχρημα τρομακτική κι απολύτως αληθοφανής. Η πιθανότητα να επισυμβεί είναι ιδιαίτερα μεγάλη στους καιρούς μας. Η ταλαίπωρη λεχώνα, θύμα της ανέχειας, παραληρεί και καταφεύγει στην ψύχωση, στις παραισθήσεις και στην παράνοια, όπως όλοι οι κυνηγημένοι. Αυτή η προσωρινή απώλεια του λογικού και η σύγχυση φρενών είναι δυστυχώς τόσο συνηθισμένη, που κινδυνεύει να καταστεί ο κυρίαρχος λοιμός του εικοστού πρώτου τεχνολογικού αιώνα μας. Ο λιμός γεννά λιμό κι η σκλαβιά απελπισία κι ο φυλακισμένος τα παίζει όλα για όλα γιατί το μόνο που έχει να απολέσει είναι τα δεσμά του. Η πανανθρώπινη κραυγή «Ελευθερία ή Θάνατος» σαρώνει όλα τα φράγματα σαν πυρκαγιά.
Κι όπως λέει ο Ρομέο Καστελούτσι στην εφημερίδα του Φεστιβάλ Αθηνών: «Η τέχνη είναι φωτιά». Φωτιές λοιπόν μάς άναψε στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών σε μια Αθήνα που παραληρεί στις πορείες και ξημεροβραδιάζεται στα πεζοδρόμια έξω από τα σύμβολα της υλικής Αφθονίας μας.
Κάτι καινούργιο γεννιέται. «Μέσα από το Πυρ αναγεννάται η Φύσις», όπως έλεγαν οι παλαιοί αλχημιστές. ΊΔΩΜΕΝ. Οι πλέον ψύχραιμοι από εμάς, όσοι διατηρήσουμε την εσωτερική γαλήνη και τη φιλευσπλαχνία μας, οι φιλάνθρωποι κι ελεήμονες, οι αλληλέγγυοι, ας προσπαθήσουμε να γίνουμε φάροι και φωστήρες για τους υπόλοιπους. Όχι γιατί είμαστε έξ-υπνοι ή σοφοί, αλλά γιατί είμαστε φωτισμένοι. «Μακάριοι οι πραείς ότι αυτοί κληρονομήσουσι την γην… μακάριοι οι δίκαιοι….». (Τα υπόλοιπα συμπληρώστε τα εσείς, αγαπητοί μου αναγνώστες, συνάνθρωποι και συμπορευτές στο δύσβατο πνευματικό μονοπάτι της Γνώσης.
Μετά λόγου γνώσεως,
Κωνσταντίνος Μπούρας
www.konstantinosbouras
Go down, Moses
Σκηνική Σύνθεση των Κλαούντια και Ρομέο Καστελούτσι Διαρκεια : 90 ‘
Σκηνοθ.:Ρ. Καστελούτσι
Ερμηνεύουν: R. Darwish, Gl. Dorliguzzo, L. Nava, St. Questorio, S. Scarlatella. Στα Ιταλικά με Ελληνικούς υπέρτιτλους.
Λόγος : Δώρο και Αντίδωρο (για το βιβλίο του Κωνσταντίνου Μπούρα «Φιλοσοφώντας άνευ»)
Από τον Νίκο Σιδέρη
Ο Κωνσταντίνος Μπούρας,
μέσα από ένα πανόραμα διαδρομών του
(“Φιλοσοφώντας άνευ …”)
υιοθετεί τη μεταφυσική μεταφορά
προκειμένου να μιλήσει για το άφατο,
εν πλήρει επιγνώσει του ότι
η μεταφορά
παραπέμπει αναπαραστατικά
σε άλλες μεταφορές και μόνο :
Το κενό είναι η μορφή και η μορφή είναι το κενό
(σύμφωνα με τη Σούτρα της Καρδιάς).
Εδώ εδράζεται και σ’ αυτό συνίσταται
η καθολική ενότητα του πνεύματος,
την οποία αναζητά
και με τις ψηφίδες του λόγου του
πολεμά ν’ αποκαλύψει,
να εξημερώσει,
να ημερώσει
και να μοιραστεί με τους ανθρώπους
Λόγος : Δώρο και Αντίδωρο.
Με έσχατη προσφυγή
(ή καταφυγή)
την απόλυτη μεταφορική πραγματικότητα της Τέχνης
της ποιητικής, και όχι μόνο.
Θα επιχειρήσω εδώ μια περιδιάβαση σ’ αυτές τις ψηφίδες και στις συνηχήσεις τους με έναν άνθρωπο. Με τον τρόπο που το ίδιο το βιβλίο υποβάλλει: Συνήχηση και συναντήσεις ανάμεσα σε αρμονικές του λόγου. Λόγος δώρο αντίδωρο.
Στον κοιλιόδουλο
Και σε κηδεία να πάει
Του δίνουν τάπερ
Για το σπίτι
(πραγματικό περιστατικό – συνέβη σε γνωστή και μη εξαιρετέα λαίμαργη: της έδωσαν από το νεκρόδειπνο ψάρια για να φάει και την επόμενη ημέρα).
Σελ. 41 «Δέκα θανάσιμα αμαρτήματα: τα επτά γνωστά (απληστία- αλαζονεία- οργή-ζηλοφθονία-λαιμαργία-λαγνεία-οκνηρία), συν τη φιλαργυρία, τη διαφθορά, τη δίψα για Γνώση χωρίς όρια»
Το ήθος του ζην αποκαλύπτεται στη σχέση με τον θάνατο. Η ζωή δεν είναι αναγκαστικά μελέτη θανάτου. Ωστόσο, η σχέση με τον θάνατο είναι μελέτη ζωής.
Είναι δύσκολο να κατακτήσουμε χωρίς άσκηση την έλλειψη αγωνίας των αιλουροειδών κι ενδεχομένως να μην το θέλαμε ή να μην χρειάζεται. Γι’ αυτό μέχρι τότε καλό είναι να βιώσουμε κι αυτή την κατάσταση ως κατάρα κι ευλογία, δηλαδή ως αενάως τείνοντες προς την Σοφία άνθρωποι.
Σελ. 55 από το «Αγωνία»
Η τραγωδία του σύγχρονου Δυτικού ανθρώπου συνίσταται και σ’ αυτό: Ότι επιχειρεί να κατακτήσει την έλλειψη αγωνίας μέσα από ένα υπόδειγμα βίου, κοινωνίας και πολιτισμού που ουσιωδώς αγνοεί το ιδεώδες της γαλήνης. Το αγνοεί όχι τόσο με τον τρόπο της άρνησης να το στοχαστεί, όσο με το να θεωρεί τη βιοτική διαδρομή από μια οπτική γωνία που στα φίλτρα της δεν περιλαμβάνεται η υπαρξιακή γαλήνη. Παραγνώριση που επιστρέφει ως μοιραίο σύμπτωμα ασύλληπτης έκτασης: Προσφυγή στη νάρκωση, με μύριους τρόπους συν μερικούς ακόμη.
-Προ πάντων να μην ξεχαστείς
Πως είναι θέατρο
Και με μαχαιρώσεις.
Σελ. 66 από το «Θέατρο»
Γίνεται το εικονικό μαχαίρι να μαχαιρώσει;
Απάντηση από το θέατρο:
ώμοι, πέπληγμαι καιρίαν πληγήν έσω
(Αισχύλου “Αγαμέμνων”, στ. 1343)
Κι ο σοφός ποιητής William Blake (γιατί πάντα οι ποιητές είναι σοφοί όταν είναι Ποιητές) διαπιστώνει ότι “αν καθαρίζαμε τις πύλες τής αντίληψής μας, τότε όλα θα φαίνονταν στον άνθρωπο όπως πραγματικά είναι: άπειρα” [άγνωστα, δηλαδή].
Σελ. 73 από το «Επιστητό-Άγνωστο»
Άγνωστα επειδή η γνώση με τον τρόπο της εμπειρίας είναι με τέτοιο τρόπο άπειρη, που επιτρέπει και την έσχατη εμπειρία: Του κενού.
-Έγραψες πολύ
Μίλησες πολύ
Αγαπήθηκες λίγο…
Σελ. 83 από το «Επικοινωνία»
“Το ποίημα –αυτός ο παρατεινόμενος δισταγμός ανάμεσα στον ήχο και στο πνεύμα” (Paul Valéry)
Υπάρχουν άνθρωποι που χαϊδεύουν φορώντας γάντι …
Το Διαδίκτυο έδωσε νομίζω το χαριστικό πλήγμα σε αυτόν τον ήδη αποστειρωμένο χώρο καταναγκαστικών έργων, στον οποίο καλούμαστε να λειτουργήσουμε ως ανθρώπινα όντα, αλλά όχι και να ζήσουμε, αφού «κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα ρυπαίνει» και η επαφή με το ρυπαρό μολύνει και η μόλυνση οδηγεί στην ανικανότητα προς εργασία (ή) και στον θάνατο.
Σελ. 117 από το «Αφή»
Ακόμη μια άποψη του πυρήνα της κακοδαιμονίας του σύγχρονου Δυτικού ανθρώπου: Οδηγείται, εκπαιδεύεται, ποδηγετείται να ζει στον κόσμο του καταναλωτικού ναρκισσισμού, χαμένος στη φρεναπάτη ότι η διαθεσιμότητα αγοραστικών επιλογών εξαγοράζει ύπαρξη. Κι έτσι πλανιέται σ’ έναν κόσμο χρήσιμο ή ευχάριστο, αλλά όχι αγαπητό. Και υποφέρει, αλλά δεν ξέρει να πει πώς.
Αυτό άλλωστε είναι και το νόημα κάποιων από τις διασωθείσες ρήσεις τού Ηράκλειτου, ο οποίος ούτως ή άλλως θεωρούσε τη συχώρεση ανώτερη από την τιμωρία και δήλωνε ότι “το Καλό και το Κακό είναι ένα”. Ο Πυθαγόρας απέτρεπε τους δικαστές από το να τιμωρούν με ιδιαίτερη αυστηρότητα τους φονιάδες, αφού σύμφωνα με τον συμπαντικό νόμο τής Αιτίας και τού Αποτελέσματος (κάρμα) ήταν καταδικασμένοι να “αναστήσουν” τις ψυχές τών θυμάτων τους και να τα μεγαλώσουν σαν (ή ως) τέκνα τους σε μια άλλη ζωή. Η απλή φράση “ανάστησα επτά παιδιά” απηχεί ίσως αυτές τις ανεξάλειπτες για το λαϊκό αίσθημα δοξασίες περί μετενσαρκώσεως-μετεμψυχώσεως.
Σελ. 152 από το «Δικαιοσύνη»
Ο βαθύς, διαρκής, ζωτικός διάλογος του Κωνσταντίνου Μπούρα με τη σοφία των απλών ανθρώπων, της απλής γλώσσας και του απλού λόγου είναι, με τον τρόπο του Ανταίου, μυστική πηγή λεπτοφυούς ενέργειας ̶ για τον ίδιο και για τον καθένα.
Γυρνάμε ολοταχώς προς τα πίσω, γιατί οι θεσμοί δεν βοηθάνε τους άξιους αλλά τους καταφερτζήδες, δεν προβάλλουν τους κατέχοντες γνώσιν αλλά τους έχοντες σολδία, κρίνουν με γνώμονα το “φαίνεσθαι” και όχι το “είναι”. “Εν αμίλλαις πονηραίς αθλιότερος ο νικήσας”.
Σελ. 163 από το «Φθόνος»
Το να νικάς σε αγώνες ψυχικής αποπτώχευσης και απαθλίωσης ως υψηλή τέχνη της ματαιότητας.
το εργαλείο τής Λογικής είναι ικανό για να μην μας κλέψει ο ψιλικατζής στα ρέστα, αλλά δεν είναι αρκετό για να χωρέσει το Άφατο, το Άρρητο και Άγνωστο στις περιορισμένες ελικοειδείς διαδρομές τού πεπερασμένου ανθρώπινου υλικού εγκεφάλου μας
Σελ. 171 από το «Θεραπεία»
“… η λογική θέτει κάποια όρια στον άνθρωπο και προσπαθεί να ξεχωρίσει το σωστό και το λάθος. Έτσι, η λογική μπορεί να απορρίψει πράγματα τα οποία είναι πολύ σημαντικά…” : Λόγια που έγραψε η Αμαρυλλίς Μ., μαθήτρια Λυκείου (βλ. Ν. Σιδέρης “Και όμως μιλάνε Έφηβος λόγος”, Καστανιώτης 2011, σελ.270)
Είμαστε άγγελοι σε σώματα θηρίων
Σελ. 181 από το «Θεραπεία»
Δεν πρόκειται διόλου για απλό σχήμα λόγου (τόσο εύστοχο). Είναι η πραγματικότητα της ανθρώπινης κατάστασης από πολλές απόψεις κι από μία ακόμη: Oι εγγενείς μηχανισμοί των στοιχειακών “τεσσάρων F” που μας στοιχειώνουν (Fight, Flight, Food, Fuck) έχουν την έδρα τους στον ερπετικό εγκέφαλό μας η πιο μοιραία από τις συγγένειές μας με τα θηρία. Και μ’ αυτόν τόσο στις αποσκευές μας όσο και στην εργαλειοθήκη μας κοιτάμε ψηλά και λαχταράμε να φτάσουμε στον ουρανό.
Ζούμε σε έναν παυσίπονο και παυσίλυπο πολιτισμό. Ζούμε σε εποχές μεγάλης βαρβαρότητας.
Σελ. 188 από το «Αισιοδοξία»
Όπου η άρνηση της πραγματικότητας της οδύνης και της λύπης ισοδυναμεί με μια από τις πιο εφιαλτικές βαρβαρότητες.
Και ξεκινάμε από τους πεθαμένους. Τη μέρα που έθαψα τη μάνα μου ξέχασα και τον μεγάλο, απελπισμένο μου έρωτα. Ο ένας πόνος επικάλυψε τον άλλον. Ο ένας αποχωρισμός επούλωσε την προγενέστερη πληγή. Τη μέρα που έθαψα την πρώην σύζυγο – «Θειός συγχωρέσ’ την ψυχούλα της», που λένε οι σοφές μοιρολογίστρες με τα πρόσωπα σκαμμένα σα γέρικες ελιές – ένιωσα κάτι πήλινο να σπάει στην καρδιά μου και να πέφτει στο βρεγμένο χώμα που ανυπομονούσε να τη δεχτεί στην αγκαλιά του. Στην αρχαία Αθήνα, την ώρα που έβγαινε η σορός από την οικία, έσπαγαν τα πήλινα αγγεία που χρησιμοποιούσε ο νεκρός προς βρώσιν και προς πόσιν. Ίσως για να μην ξανάρθει. Ίσως για να κόψουν κάθε δεσμό μαζί τους. Ίσως γι’ αυτό σπάμε σήμερα πιατικά στα μπουζούκια και πετάμε γαρδένιες στις ιέρειες της νύχτας, κοινώς «σκυλούδες», που παραπέμπουν όμως στον Κέρβερο του Κάτω Κόσμου ή στον τσακαλόμορφο Άνουβι. Όλα συνδέονται μέσα από τη ζωντανή ανθρώπινη ελληνική λαλιά, που πέρασε αλώβητη μέσα από αιώνες Κατοχής και σκοταδισμού.
Σελ. 204 από το «Η επόμενη μέρα…μετά από κηδεία, χωρισμό ερωτικό και θάνατο γενικώς…»
Ας το ξαναπούμε: Η επίγνωση και η τέχνη του ζην κατοικούν πολύ κοντά μας. Στη βαθιά σοφία της ελληνικής (και όχι μόνο) λαϊκής παράδοσης και λαλιάς, που πάντοτε τρέφουν τον Κωνσταντίνο. Ιδίως ως τέχνη του θνήσκειν.
“Μακάριοι οι γελώντες ότι αυτοί ….γελασθήσωσι”. Αστειεύομαι. Οι άνθρωποι που γνωρίζω και διήνυσαν πολλές δεκαετίες ζωής ήξεραν να γελούν και να μην παίρνουν τον εαυτό τους στα σοβαρά. Δεν φόβοντουσαν τίποτα και δεν ήλπιζαν κάτι σημαντικό από το μέλλον τους. Τελικά, έζησαν μάλλον καλά και πέθαναν μέσα στην παραδοχή τού αναπόφευκτου τέλους. “Ένα γέλιο θα μας θάψει όλους”. Μία από αυτές, γνωστή παγκόσμια σταρ με συμβούλευε να τρώγω μία πάστα μετά τις κηδείες. Στη δική της έφαγα δύο, τη μία για εκείνην. Είμαι σίγουρος ότι θα το απολάμβανε διπλά αν με έβλεπε.
Σελ. 209 από το «Γέλιο»
Μια από τις λεπτοφυέστερες οδούς της σοφίας: Το άδολο χιούμορ ιδίως σε σχέση με τον θάνατο.
Έχω κλείσει τώρα το βιβλίο και ανασκοπώ πολλά και διάφορα περιπλάνηση και καλή συνάντηση. Ο λόγος που διάβασα μου μιλά. Και γεννά λόγο. Που τον προσφέρω αντίδωρο στο δώρο του συγγραφέα:
ΑΣΜΑ ΚΕΝΟΝ
Μη μου πεις
Ό,τι θέλω ν’ ακούσω
Θα πάει χαμένο
Μη μου στείλεις
Ό,τι θέλω να λάβω
Θα προσπεράσει
Μη μου πάρεις
Ό,τι θέλω να χάσω
Δεν θα χαθεί
Μην είσαι
Ό,τι άλλος θέλει
Είσαι τίποτα
Αν είσαι τίποτα
Θα είσαι κάτι
Για τον άλλον
Αν είσαι
Και εσύ και τίποτα
Έλα
Και μίλα μου
Κι άγγιξέ με
Και μη μου το πεις
Ποίηση του Κωνσταντίνου Μπούρα μεταφρασμένη στα γαλλικά από την Παρασκευή Μόλαρη
Constantin Bouras: Vers un credo philosophique poétique?
Introduction – Traduction en français par Paraskevi V. Molari
Né dans la ville de Kalamata (Peloponnèse, Grèce), Konstantinos Bouras réside à Athènes, depuis 1977. Ingénieur de métier (Diplômé de l’ École Polytechnique d’ Athènes, 1985), diplômé également – avec distinction – du Département d’ Études Théâtrales de l’ Université d’ Athènes et titulaire de diplôme d’ études post – universitaires en Théâtrologie de l’ Université de la Sorbonne Nouvelle (Paris III), il est, actuellement, doctorant en Théâtre à l’ Université Ionienne (île de Corfou, Grèce, Département de Langues Etrangères, Traduction et Interprétation). Il est l’ auteur de plus de 25 livres (poèmes, théâtre – certaines de ses pièces furent representées en Grèce et à l’ étranger – traduction , essais). Il publie, depuis de longues années, des analyses, études et critiques dans différents journaux et revues athéniens. Outre son écriture, il est professeur de Reiki où il introduit une nouvelle méthode de “Reiki archéologique” sous le titre “Rhureik Abundance” (parue en livre dans les éditions “Momentum” à Athènes).
Les cinq morceaux traduits ici en français pour la première fois, font partie de son recueil de poèmes intitulé “Τρία ΑΛΦΑ, μία HΤΤΑ, ένα ΩΜΕΓΑ” qui est toujours en voie de composition. Ecriture personnelle, oscillant entre vers libre et poème en prose, où Bouras, ressentant sa mission de “poète de son temps”, insère des éléments de son credo philosophique.
Papyrus
Sur les feuillets du papyrus
Se composèrent
Des chefs d’ oeuvre
Des siècles
A propos de la lutte perpetuelle
De l’ Homme
Contre les Ténèbres et la Mort.
Des esprits humains illuminés
Combattent l’ Ignorance
Disposant d’une seule arme,
Le désir de laisser quelque chose
Derrière eux.
Une ligne, d’ habitude,
Une page,
Un extrait de manuscrit.
Hommes,
Être humains misérables
Admirablement infatigables,
Héroïques
Désespérés.
Tels que les abeilles.
Mort
La feuille sèche
Ayant la nostalgie de la flamme.
L’ eucalyptus
Changeant de chemise
A chaque fois que les fourmis
Vadrouillent dans ses veines.
Le corps frissonnant
À la caresse
De l’ amoureux.
L’ escrime
Ne ressemblant point à la tienne
En dépit de tous tes efforts.
La jeunesse
Fuit en courant
Et laissant derrière elle
Une amertume de fraîcheur
Sur le palais.
La mort,
Une pause avant les deux points.
L’île de Circée
Jamais personne ne comprit
Ulysse.
Même pas Pénèlope
Certes Circée non plus.
Son rêve: fuir
À d’autres pays
D’ autres endroits,
Jusqu’ à ce que son coeur
Soit saturé d’ angoisse,
Jusqu’ à ce que le coin de son oeil
Soit inondé de salure.
Or, depuis, c’est le retour à Ithaque
Qui reste proéminent,
Le soin du vieil homme
Par des mains expérimentées
Ayant, depuis longtemps,
Perdu l’ habitude
De changer des couches
Et d’ ensevelir.
Le corps fatigué
D’ Ulysse
Recevra les dernières caresses
Avant de se laisser
À la Terre maternelle
Pour y être allaité
De ses vers
Nourris d’ aliments de bêtes.
Or, jusqu’ à ce moment – là,
Persistance et errance.
Plongée
Alors que les autres se baignent
Aux plages de sable
Entre des grains de pasteque
Et des préservatifs utilisés
Tu te plonges au plus profond de ton être,
Celliers verouillés,
Secrets scellés
Dans les vieux coffres,
Clefs rouillées.
Or, ne jamais rien connaître?
Rentrer dans son corps
Pareils aux ours désespérés
Suivant le soleil
Se lever et se coucher,
Suivant, des fois, la pleine lune
D’ août, non par désir veritable
Decoller, rien que pour la mode,
Car tous font pareil,
Les éclipses du soleil ne nous laissent pas
Indifférents non plus. Elles nous terrifient.
Manger son dîner en plein midi
Et se coucher sur le côté familier.
Se reveiller, peu après,
Prendre son petit dejeuner
Changer de côté, s’étirer,
Volant une heure de sommeil de plus
De notre être, de notre véritable existance,
Qui suffoque et s’ inquiète
Du lendemain, alors qu’ on connaît
Que tout est arrangé:
Le linceul dans le coffre
La date de notre mort.
Son faire – part déjà imprimé.
Nous sommes les seuls à ne pas le savoir,
Nous feignons ne pas nous en souvenir.
Des fois, quelqu’ un se rend fou,
Faisant fléchir par une force surnaturelle
L’acier de nos cellules de fer
Il s’ évade, se lance dans les forêts
Se roule sur la verdure,
Danse avec les dauphins sur l’ écume salée
Parvenant, néanmoins, à survivre
Hors du labyrinthe
De l’ homme habituellement refléchissant.
Pas vu la mer depuis fort longtemps.
Je travaille. Obligations. Empreints. Soucis.
Le soin des autres. Mon être palpite.
Terre secrète de la lumière véritable.
Pleine lune sur la colline d’ Hymette
Dialogue dans une épicerie:
- C’ est la pleine lune ce soir. Ça m’ influence. Je suis Vierge, tu vois.
- Moi, c’ est justement pour cela que ça ne m’ influence pas.
Régler ses comptes, dépoussierer la vieille pendule, démêler des affaires, réviser des conventions, brûler des notes d’ amour, déchirer son himation, percer le canal de Corinthe, avouer de crimes et confesser des pechés non commis, accepter des erreurs des autres dont on a pris conscience, adopter des comportements à la mode, qualifier le non qualifiable, juger pour être jugé, avouer pour ne pas être temoin, s’emprisonner dans une prison privée de soleil qu’ aucun de nous ne mérite d’ y être condamné à vivre, marcher sur la rue tracée, dirait – on, a peine par nos pas, délirer en se taisant et parler sans raison, se séparer des liaisons non reçues et détruire des fleurs jamais semées rien que par l’ angoisse de les voir sécher faute de les arroser, être aux écoutes de musique non composées, rire aux plaisanteries non dites, cracher les coquilles de grains de tournesol imaginés et…
Peindre les cieux par coeur, avoir la nostalgie du Paradis car il existe dans nos cellules, écouter des voix retenties à nos oreilles jadis à une autre vie bien partagée entre lumière et Ténèbres, chuchoter une seule note musicale dans l’ orgue de l’ Univers – que dis – je? – un extrait de note, un quart de seconde dans le gémissement désespéré durant plus de notre vie et…
Viens que je t’ embrasse, donne moi ton corps pour l’ embrasser, aimons – nous pour une dernière fois avant de te morceller, avant…
De te déchirer par nostalgie de l’ éternel. Othelo.
(c’ est en adolescent que j’ écris, c’ est en vieil homme que je parle: le lecteur en tant que critique).
ΤΟ ΠΟΛΥ ΣΥΓΧΡΟΝΟ, ΠΟΛΥ ΕΝΔΟΣΚΟΠΙΚΟ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΟ ΦΕΣΤΙΒΑΛ ΑΘΗΝΩΝ
Young Jean Lee’s Theatre Company
Straight White Men, της Young Jean Lee
Από τον θεατρολόγο και κριτικό Κωνσταντίνο Μπούρα
Σπανίως απολαμβάνω τόσο πολύ θεατρικά κείμενα, ανεβασμένα από επαρκείς σκηνοθέτες, με δεξιοτέχνες ηθοποιούς, εξειδικευμένους εικαστικούς και τεχνικούς, χωρίς τις μεταμοντέρνες αηδίες περί δήθεν αναζήτησης νοήματος κι άλλα φληναφήματα. Έγραψα για το φαινόμενο «Λένα Κιτσοπούλου» ότι λανσάρει το «θέατρο της α-νοησίας» (κατά το «θέατρο του παράλογου), όμως η αναζήτηση υπαρξιακού νοήματος, η συνειδητοποίηση του υπαρξιακού κενού είναι απαρχή και γενεσιουργός αιτία του θεατρικού φαινομένου, από την εποχή των σπηλαίων μέχρι σήμερα. Γι’ αυτό μαζεύονται οι άνθρωποι στα σκοτεινά, στριμώχνονται, ξεβολεύονται, αφήνουν σπίτια, παιδιά-σκυλιά-γατιά και τρέχουν στις Επιδαύρους, στα φεστιβάλ και άλλα …πανηγύρια, για να μπορέσουν να μπαλώσουν όπως-όπως το κενό εντός τους, να θεραπεύσουν την ανία τους, να εξορκίσουν τους δαίμονές τους, να ψυχοθεραπευτούν δια της ομοιοπαθητικής μεθόδου του ελέους και του φόβου. Αυτό είναι όλο. Και μακάριοι οι θεατρικοί συγγραφείς, οι δάσκαλοι, οι ερμηνευτές, οι παραγωγοί, οι συντελεστές μιας παράστασης, όταν αυτή συνεπαίρνει το κοινό και το αναγκάζει να στραφεί εντός του για να αναζητήσει τα λάθη τα δικά του, δείχνοντας ανοχή στα λάθη των άλλων και δίνοντας πίστωση χρόνου στους εχθρούς του. «Πόλις εστί νόμω…», έλεγαν οι αρχαίοι. Η σύμβαση της συμπιεσμένης αστικής ζωής, μακριά από τον «φυσικό άνθρωπο» του Ρουσώ, προϋποθέτει ανοχή, ευελιξία, διπλωματία. Σύμφωνα με μια ασιατική παραβολή, οι πεθεροί διαλέγουν το γαμπρό τους με ένα απλό τεστ: τον βάζουν να περπατήσει μέσα σε έναν πολύβουο πλήθος κι αν δεν τρακάρει με τους άλλους, τότε είναι ο καταλληλότερος. Τόσο απλά. Μαθαίνουμε να συνυπάρχουμε με τους άλλους στο θέατρο και στην εκκλησία. Μαθαίνουμε να υπακούμε σε κανόνες στο σχολείο, στο θέατρο και στην εκκλησία. Μαθαίνουμε να το …βουλώνουμε και να σβήνουμε το εγώ μας, να στέλνουμε περίπατο τον αδιάκοπο εσωτερικό μας μονόλογο στις ομαδικές δραστηριότητες και στα συλλογικά παιχνίδια.
Το θέατρο είναι τέχνη συνόλου. Αντίθετα από την ποίηση, τη ζωγραφική, τη γλυπτική, τη μουσική σύνθεση, απαιτεί να συνεννοηθούμε σε μεγάλο βαθμό με τους άλλους. Εκεί επέρχεται η δραματική σύγκρουση, εκεί η λύση του δράματος, εκεί και η ψυχοθεραπεία-δραματοθεραπεία-εργασιοθεραπεία. Βλέποντας τους περιστρεφόμενους δερβίσηδες του εκλιπόντος Βίκου Ναχμία να περιστρέφονται ηδονικά πλημμυρισμένοι από τις «ορμόνες της ευτυχίας» συνειδητοποίησα ότι η αμοιβή του καλλιτέχνη στις παραστατικές τέχνες του θεάματος είναι ζεστή κι αυτόματη, ποτέ επί πιστώσει. Αντίθετα με τους ποιητές και τους ζωγράφους, όταν δεν είναι ….περιπεπλεγμένοι με συμφέροντα, αλληλοεξυπηρετήσεις, πολιτικές και ….
Η κορεάτικης καταγωγής νεοϋορκέζα συγγραφέας Young Jean Lee (ακόμα και το όνομά της είναι ειρωνικό) έδωσε μια γροθιά στο μαλακό υπογάστριο της φιλελεύθερης Αμερικής με το θεατρικό της έργο, που φέρει τον επίσης ειρωνικότατο τίτλο “Straight white men” (το straight προηγείται ως επίθετο του white). Ό,τι είχε μείνει από το «αμερικάνικο όνειρο» και δεν το είχαν κατεδαφίσει οι προηγούμενοι, έρχεται σήμερα αυτή με το θίασό της Young Jean Lee’s Theatre Company να το αποδομήσει πλήρως. Μάλιστα. Με απολύτως ρεαλιστικό τρόπο. Με συνέπεια, συνέχεια, ήθος σκηνικό και διάθεση καυστικά ψυχαναλυτική. Χτυπάει τον «εχθρό» με τα ίδια του τα όπλα. Τόσο καλά.
Το κείμενο ήταν τέλειο, στην παράδοση των καλογραμμένων αγγλοσαξωνικών έργων, όπου όλα είναι τακτοποιημένα, κατανοητά, λογικά κι αναλύσιμα, το παράλογο εμφιλοχωρεί σε κατώτερα υποστρώματα του κειμένου, οι ηθοποιοί καλούνται να χτίσουν το ρόλο τους και να παραμείνουν στα πλαίσια του «χαρακτήρα» που υποδύονται, παραμένοντας αυστηρά στα πλαίσια που θέτει η μέθοδος Stanislavski-Lee Strasberg του περίφημου Actor’s Studio. Ουδεμία εκφραστική ή αισθητική καινοτομία. Τίποτα το αναπάντεχο. Όμως αυτή η εξοικείωση του θεατή με τον θεατρικό κώδικα του επιτρέπει να πλάσει στο συνδημιουργικό μυαλό του το δικό του «έργο» και να δει τη ζωή του από την καλή και την ανάποδη. Μάλιστα. Αυτό είναι το κέρδος κι αυτή είναι η χρησιμότητα παρομοίων θεαμάτων.
Όσο για τους ηθοποιούς, ήταν όλοι τους υπέροχοι. H διανομή υποψιάζομαι ότι ήταν διπλή, γιατί στο ρόλο του πατέρα βλέπουμε στις φωτογραφίες που αναρτώνται στο επίσημο σάιτ του greekfestival έναν χοντρούλη κι έναν λιπόσαρκο, και γενικώς άλλους ηθοποιούς αντ’ άλλων χωρίς περαιτέρω εξηγήσεις στα καλοεπιμελημένα έντυπα… Τόση προχειρότητα πια;;;;;; Απορία ψάλτου βηξ!
Κατά τ’ άλλα όλα καλά, καλοκαιρινά, κρίσιμα και τουριστικά. Πολύ χρήσιμο το πουλμανάκι που μας περιμένει έξω από την Πειραιώς 260 μετά το πέρας των παραστάσεων. Όσοι …πεζοί, προσέλθετε!!! Και οι υπεύθυνοι ακούραστοι εργάτες του Φεστιβάλ Αθηνών ευγενικοί κι αγέραστοι. Αυτό πρέπει να το ομολογήσω. Όσο για τις κριτικές μου επισημάνσεις, είναι πάντα καλοπροαίρετες κι αγαθές. Από παιδί, από κριτικό κι από τρελό μαθαίνεις την αλήθεια. Διαλέγετε και παίρνετε (με την καλή την έννοια!).
Κωνσταντίνος Μπούρας
www.konstantinosbouras.gr
info:
http://greekfestival.gr/gr/events/view/young-jean-lee%E2%80%99s-theatre-company-2015
Κεντρική μορφή της νεοϋρκέζικης θεατρικής σκηνής, η κορεατικής καταγωγής Young Jean Lee διαπραγματεύεται ζητήματα ταυτότητας –εθνική, κοινωνική, σεξουαλική- αμφισβητώντας τις κυρίαρχες νεοφιλελεύθερες αξίες. Στο Straight White Men, η πρωτοεμφανιζόμενη στην Ελλάδα δραματουργός και σκηνοθέτης εστιάζει στο ανδρικό πρότυπο των δυτικών κοινωνιών: τoν λευκό, ετερόφυλο άντρα. Σε ένα ηθελημένα συμβατικό, νεονατουραλιστικό σκηνικό, τέσσερις εξαιρετικοί ηθοποιοί υποδύονται έναν πατέρα και τρεις γιούς∙ σαν μακρινός απόηχος του Θάνατου του Εμποράκου του Μίλλερ.
Tι θα συμβεί αν ο γιος διαψεύσει τις οικογενειακές προσδοκίες, τι γίνεται αν χάσουμε το μεγαλύτερο προνόμιο μας- το να ξεχάσουμε ότι είμαστε προνομιούχοι;
Στα Αγγλικά με Ελληνικούς υπέρτιτλους.
Στροφοδίνες, σκοτοδίνες και στροβιλισμοί
Από τον θεατρολόγο και κριτικό Κωνσταντίνο Μπούρα
Στη μακρά μυστικιστική παράδοση των Σούφι (από την αρχαία ελληνική λέξη Σοφός), αναβιώνουν ακόμα και σήμερα τα ορφικά μυστήρια, τα καβείρια, ο νεοπλατωνισμός, οι θεωρίες περί του ενός και μόνο Θείου Όντος, από το οποίο προέρχεται το Παν, το Όλον Φως, προς το οποίο τα πάντα τείνουν. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν τη λέξη Ά-Παν που εμπεριείχε το θεό Πάνα, από τον οποίο βγαίνει η λέξη παν-ικός. Με αυτή τη λέξη που αντιστοιχεί στο αγγλοσαξωνικό All-That-Is, δήλωναν την Πρωταρχική Δημουργική Αρχή των πάντων. Ο αιθήρ, ως «πέμπτο στοιχείο» εμπεριέχεται σε όλα τα έμψυχα κι άψυχα, κι είναι το ζωοποιόν πυρ που αναβλύζει από τη Ζωοδόχο Πηγή (απάντων κι απασών, συμπάντων και υπερσυμπάντων, γαλαξιών και ηλιακών συστημάτων). Οι περιστρεφόμενοι δερβίσηδες, όσο κι αν εξισλαμίσθηκαν ή εκχριστιανίστηκαν, προέρχονται από τους αρχαίους πυρολάτρες-ηλιολάτρες, που έδρασαν στη μείζονα περιοχή μεταξύ του Τίγρη και του Ευφράτη (κι εντεύθεν, βεβαίως). Μιμούνται την κίνηση των πλανητών γύρω από τον ορατό ήλιο μας. Όλοι γυρίζουν αριστερόστροφα (όπως οι σούφι) και γύρω από τον εαυτό τους και γύρω από τον Ήλιο. Εκτός από την Αφροδίτη και τον Ουρανό που γυρίζουν δεξιόστροφα ως προς τον εαυτό τους. Αυτή η νομοτέλεια που έχει σχέση με την Ιερά Γεωμετρία του Σύμπαντος, με τα λεγόμενα πλατωνικά ή πυθαγόρεια στερεά, και την ουράνια Αρμονία, τη «μουσική των σφαιρών», για την οποία μιλάνε όλοι οι μυστικιστές ανεξαρτήτως εποχής, φαίνεται ότι κωδικοποιήθηκε στον τελετουργικό χορό των Σούφι, που μεταφέρει με παραγλωσσικούς κώδικες την Αρχαία Γνώση, με κύριο άξονα την Αστρονομία και τα Μαθηματικά.
Παρακολουθώντας τους μαθητές του συχωρεμένου Βίκου Ναχμία, που νικήθηκε από την επάρατη νόσο στις 31 Μαΐου τρέχοντος έτους, στροβιλίστηκα κι εγώ εις το διηνεκές, απολαμβάνοντας την προσωρινή λύτρωση της ψυχής από τα στενά όρια του σώματος, ενώθηκα με το Όλον, βίωσα το «ωκεάνιο συναίσθημα», μαζί με άλλους ποιητές που μοιράζονταν την ίδια ευωχία, περιπλανήθηκα σε κόσμους κα διαστάσεις άλλες, εν πλήρη νηφαλιότητι, και με το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου να παίρνει φωτιά από την υπερδιέγερση.
Παρά τον τουριστικό και συμβατικά θεατρικό χαρακτήρα του όλου θεάματος, που βασιζόταν βεβαίως στον αυτοσχεδιασμό, αλλά πάνω σε αυστηρούς κανόνες δομής και κίνησης, η αριστοτελική «μίμησις πράξεως» ώθησε κάποιους από τους θεατές ν’ αναζητήσουν την αλήθεια έξω τους και μέσα τους. Βεβαίως, το γνωστό στους θεωρητικούς του θεάτρου “studio-effect” αλλοίωσε τον πρωταρχικό μοναστικό και «ιδιωτικό» χαρακτήρα της όλης τελετουργίας, αλλά όπως φαίνεται από τις ανθρωπολογικές σπουδές και κυρίως από τα συγγράμματα του Claude Levi-Strauss, ο παρατηρητής-θεατής αλλοιώνει το παρατηρούμενο, με τις αθέλητες προβολές και την όλη ενεργο-πληροφοριακή παρουσία του. Επομένως, δεν είδαμε σούφι να χορεύουν, όπως κανείς (εκτός από τον νεκρό Πενθέα) δεν είδε τις γυναίκες της Θήβας να οργιάζουν σαν μαινάδες στον Κιθαιρώνα (σύμφωνα με τις ευριπίδειες «Βάκχες»). Μερικά πράγματα είναι μυστικά και μόνον υπό το φως της Σελήνης μπορούν να αναπτυχθούν κι όχι υπό το φως των προβολέων, σε μια σκηνή θεάτρου, στα πλαίσια ενός πολύβουου τουριστικού φεστιβάλ. Τέλος πάντων, δεν μπορούμε να τα έχουμε όλα δικά μας. Όμως αυτή η παράσταση ήταν από τις πιο ενδιαφέρουσες του φετινού καλοκαιριού και χάρηκα που είδα την αίθουσα γεμάτη κι ελάχιστα κινητά τηλέφωνα να αναβοσβήνουν τις οθόνες τους.
Κωνσταντίνος Μπούρας
info:
http://greekfestival.gr/gr/events/view/vikos-naxmias-2015
Ο Βίκος Ναχμίας ασχολείται με τους στροβιλισμούς σχεδόν δεκαπέντε χρόνια. Ακολουθώντας την τεχνική της περιδίνησης των δερβίσιδων του τάγματος των Μεβλεβί, χωρίς το βαρύ τυπικό των τελετών τους, σταδιακά συγκρότησε τον δικό του τρόπο εκστατικής ανάτασης.
Ανεξάρτητα από την απελευθερωτική, ευφορική επενέργεια της τεχνικής που, όπως λέει ο σκηνοθέτης, περνάει μέσω της λειτουργίας των κατοπτρικών νευρώνων και στους θεατές, η ομορφιά της κίνησής τους αποτελεί ικανό λόγο για τη σκηνική παρουσίασή της. Έντεκα στροβιλιστές, στίχοι του Ρουμί, βίντεο και μουσικές της σούφικης παράδοσης μαζί με καινούργιες του Λάμπρου Πηγούνη, συνθέτουν τη σκηνική πράξη.
Η υπαρξιακή πασιέντζα της Μαρίας Λαϊνά στο «Θέατρο Τέχνης» της οδού Φρυνίχου στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών
Από τον θεατρολόγο και κριτικό Κωνσταντίνο Μπούρα
Η Μαρία Λαϊνά είναι διακεκριμένη ποιήτρια, η εξέχουσα της γενιάς της. Δημιουργική, αποστασιοποιημένη, αιρετική, αναπάντεχη, απροσδόκητη, ανένταχτη, σαν τους αρχαίους σοφιστές και τους μεσαιωνικούς ιατροφιλόσοφους, που κυκλοφορούσαν από πόλεως εις πόλιν, από χωρίου εις χωρίον κι από φέουδο σε φέουδο, ελεύθεροι, αδέσμευτοι, χρήσιμοι αλλά κι απευκταίοι, κατέχοντες μυστικά αλλά και διαφορετικοί, σοφοί και σαλοί συνάμα. Οι σούφι της Ανατολής συνεχίζουν ακόμα αυτή την αρχαία παράδοση, κατέχουν το προνόμιο του ακαταλόγιστου, μπορούν να λένε αυτό που σκέφτονται και να αμφισβητούν τις κοσμικές εξουσίες σαν τους τρελούς των σαιξπηρικών βασιλιάδων, που ακόμα κι όταν τους ανταμείβουν για την πολύτιμη υπηρεσία τους και τις λεκτικές παρεμβάσεις τους, εκείνοι συνεχίζουν απτόητοι να διατηρούν την ελευθεροστομία τους. Η Μαρία Λαϊνά, μέσα από τη συνολική δημόσια παρουσία της και δράση υπερβαίνει τα ιδιωτικά πλαίσια της ποίησης, που είναι ένα άθλημα κατά μόνας (κάτι σαν τη θεατρική της πασιέντζα) και παρεμβαίνει στο πολιτικό γίγνεσθαι με τον δικό της αναρχικό τρόπο.
Στο θεατρικό της έργο τώρα. «Η πασιέντζα» δείχνει την υπαρξιακή αγωνία του δημιουργού όταν πέφτουν στο κενό οι προσπάθειές του να επικοινωνήσει κατ’ αρχήν και να αλλάξει κατά δεύτερο λόγο τον κόσμο γύρω του και μέσα του. Ένα ζευγάρι (φίλων) ανεξαρτήτως φύλου, κρυμμένοι πίσω από τα κοινωνικά τραγικά τους προσωπεία, ακόμα κι όταν κινούνται στον ασφαλή (;) ιδιωτικό τους χώρο, υποδύονται κωμικοτραγικούς ή παράλογους ρόλους, παραπέμπουν διαρκώς στο μπεκετικό κλοουνίστικο δίδυμο από το «Περιμένοντας το Γκοντό», ασφυκτιούν στους τέσσερις τοίχους και ΠΡΟΣΠΑΘΟΥΝ ΑΠΕΓΝΩΣΜΕΝΑ ΝΑ ΣΚΟΤΩΣΟΥΝ ΤΟ ΧΡΟΝΟ, αυτή τη διαβολική μηχανή του ρολογιού που τους φέρνει κάθε δευτερόλεπτο ακόμα πιο κοντά στο θάνατο, χωρίς να ζουν, χάνοντας τη στιγμή, αφού είναι αποκομμένοι από τη Φύση και το «δάσος» είναι μόνο στο βαθύ υποσυνείδητο και στη φαντασία τους, όσο για λίμνη, δεν υπάρχει, παρεκτός τα βαλτωμένα νερά των ανεκπλήρωτων πόθων και των φράσεων που δεν ξεστομίσαμε ποτέ, το επιθυμιών που δεν έγιναν ποτέ πράξη. Γίνονται όμως …φόνος, εύκολα, απλά, όπως καθαρίζουμε ένα πορτοκάλι μέρλιν και πετάμε την ελικοειδή φλούδα του στο καθαρό μικροαστικό μας πάτωμα. Το ένστικτο της Ζωής μετατρέπεται εύκολα σε ένστικτο Καταστροφής και Θανάτου, όταν το στραγγαλίσεις, όταν δεν το αφήσεις να εκφραστεί υγιώς. Και πώς να εκφραστεί υγιώς το ταλαίπωρο, σε έναν κόσμο που κανείς δεν ακούει κανέναν, που όλοι βιάζονται να επιβληθούν και να εξουσιάσουν τα ταλαίπωρα πλάσματα γύρω τους, να επιβάλλουν τη θέλησή τους, να εκμεταλλευτούν, να βουλιμέψουν (επιτρέψτε μου το νεολογισμό) και να ξεράσουν τα λάφυρα της απληστίας τους;
«Η πασιέντζα» της Μαρίας Λαϊνά, πυκνό καλογραμμένο ποιητικό κείμενο σε δραματική μορφή, θέτει σημαντικά και σοβαρά προβλήματα του Δυτικού Πολιτισμού μας με έναν ανάλαφρο τρόπο. Αυτό ακριβώς το μπλαζέ ύφος χάθηκε στη σκηνοθεσία του καλού ηθοποιού Νίκου Χατζόπουλου, που ήταν έξοχος στο ρόλο του Αγνώστου, απέτυχε όμως να αποδώσει τη μηχανική επαναληπτικότητα του κειμένου και να διδάξει τους ηθοποιούς τη μη προσκόλληση στα εγώ και στο ρόλο τους. Ναι, αυτό που έπρεπε να γίνει ήταν μια σχεδόν βαριεστημένη, μεταμοντέρνα και φαινομενικώς αδιάφορη ανάγνωση του κειμένου. Οι άνθρωποι αυτοί (τα σκηνικά πρόσωπα) πλήττουν μέχρι θανάτου, τόσο που ακόμα κι αυτός ο ίδιος ο θάνατος τους προκαλεί θανάσιμη πλήξη κι αδιαφορία. Αντιθέτως, ο Αργύρης Ξάφης που υποδύθηκε τον Άλφα με ιδιαίτερα πληθωρικό, μεσογειακό, εξωστρεφή και μελοδραματικό τρόπο, σα να έπαιζε σε έργο του Εντουάρντο ντε Φιλίππο, απομακρύνθηκε από το κείμενο, φτιάχνοντας ένα δικό του μετα-κείμενο από «άλλο έργο» (ενδιαφέρον ωστόσο). Ο εύπλαστος και πειθήνιος Κώστας Βασαρδάνης ως Βήτα, ήταν πολύ πιο κοντά στην υποτονική διπολικότητα του ρόλου του, καταδεικνύοντας σκηνικώς ότι, τελικά, είμαστε όλοι διπολικοί, αφού αναγκαζόμαστε να ζούμε μέσα σε αυτά τα πολιτισμικά συμφραζόμενα, να καταπίνουμε τις σκέψεις, να ελέγχουμε τις αντιδράσεις μας, να προσπαθούμε να γίνουμε ανεκτοί, αρεστοί, μη ενοχλητικοί, αόρατοι εν τέλει, μεταθέτοντας διαρκώς την διονυσιακή μας μανία σε ένα απροσδιόριστο αύριο, που αλίμονο όταν έρθει, θα είναι καταστροφικό σε όποιον βρεθεί στο διάβα μας. Ιδιαίτερα διδακτικές οι Ευριπίδειες «Βάκχες», όπου η Αγαύη, η νοικοκυρά βασιλομήτωρ, μετατρέπεται εν μια νυκτί σε αιμοβόρα κι αιμοσταγή φόνισσα του ίδιου του γιου της.
Η παράσταση είχε υπέροχα σκηνικά και κοστούμια. Ειδικά ο πίνακας του βάθους με φλογοβόλα διασκευή της «Κραυγής» του Μουνκ, που πυρπολεί με ανάσα του το δάσος της επιθυμίας.
Σκληροί (ορθώς) οι φωτισμοί του πολύ αισθαντικού και πολύπειρου Λευτέρη Παυλόπουλου. Μαζί με τη σύνθεση των ήχων από τον Λεωνίδα Μαριδάκη έδιναν ένα σωστό οπτικο-ακουστικό πλαίσιο για την αγαστή ερμηνεία του κειμένου. Ίσως αυτό που περίσσευε ή έδινε μια αποστασιοποίηση τραγικού τύπου να ήταν οι μάσκες, που οδήγησαν ηθοποιούς και σκηνοθέτη σε μια εξωστρέφεια σα να έπαιζαν στο ανοικτό θέατρου του Διονύσου στη Νότια κλιτύ της Ακρόπολης κι όχι σε ένα κλειστό θέατρο με τους θεατές στο σκοτάδι και σε μικρή απόσταση από τους υποκριτές. Επαναλαμβάνω, ο μόνος που – κατά την ταπεινή μου γνώμη ως δύσκολου επαρκούς θεατή – ήταν κοντά στο πνεύμα και στο γράμμα της διακεκριμένης ποιήτριας ήταν ο Κώστας Βασαρδάνης ως Βήτα, που γίνεται Άλφα σκοτώνοντάς τον. Αντίθετα από τις μάσκες, το γλυπτό που φιλοτέχνησε η Τίνα Παραλή μοι άρεσε πάρα πολύ. Θα προτιμούσα όμως να είχε ντύσει έναν ηθοποιό με γυψωμένες γάζες και να τον είχε καθίσει σε μια καρέκλα να κρατάει στα δυο του χέρια γυάλα με χρυσόψαρο. Όσο κι αν είναι πολυχρησιμοποιημένα και οι μάσκες αυτού του τύπου (από τον Θάνο Βόβολη) κι αυτό το γλυπτό (από διαφόρους), διατηρούν πάντα τη θεατρική λειτουργικότητά τους.
Εν τέλει, από τις πιο ενδιαφέρουσες και συνταρακτικές παραστάσεις έργων της Μαρίας Λαϊνά που έχω δει.
«Η Πασιέντζα» πρωτοπαρουσιάστηκε στο αναλόγιο «Αναγνώσεις» στο Εθνικό Θέατρο το 2011, υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση της Σίσσυς Παπαθανασίου. Τότε με Κοσμά Φοντούκη, Enke Fezollari, Γιάννη Κότσιφα, Γιώργο Ντούση.
Μην το χάσετε! Πώς αλλιώς θα βρείτε την ευκαιρία να το θάψετε και να έχετε κι εσείς οπωσδήποτε μιαν άποψη, όπως όλοι μας (κάποιοι από εμάς έχουν και δύο: μία στα φανερά και μία στα κρυφά, μία για τους πολλούς και μία για τους λίγους – μακριά από μένα τέτοιοι διχασμοί – αυτό που λέμε το λέμε και το εννοούμε, αλλιώς ας μην το πούμε καλύτερα – όμως η θεατρική Αθήνα είναι υποκριτική, βουλιαγμένη στην τριτοκοσμική μιζέρια της, βουτηγμένοι στις χειριστικές αλληλοεξυπηρετήσεις στο βωμό της επιβίωσης άνευ όρων κι ορίων, ακόμα και εις βάρος της Αλήθειας. Όμως Η ΑΛΗΘΕΙΑ, που δεν την κατέχει κανείς και όλοι (;) την αναζητούμε, θα μας λυτρώσει, φτάνει να είμαστε πρωτίστως ειλικρινείς με τον εαυτό μας). Και η Μαρία Λαϊνά είναι. Γι’ αυτό συγκαταλέγεται ανάμεσα στους «μεγάλους» της ποιητικής τέχνης, γιατί δεν υποκρίνεται, δεν υποδύεται κανέναν άλλον, εκτός από τον ανησυχούντα κι αγωνιώντα εαυτό της.
Συγχαρητήρια σε όλους τους συντελεστές της παράστασης. Οι επιφυλάξεις μου δεν είναι αποτέλεσμα γεροντοκορισμού και τρίτης ηλικίας, ούτε βεβαίως απηχούν προσωπικές πικρίες [το αντίθετο! Νιώθω ότι πέτυχα ακριβώς αυτά που ήθελα κι απέφυγα αυτά που ήθελα να συμβούν σε …άλλους]. Μακάρι να βρισκόταν και σε μένα κάποιος που να μου τα πει τόσο λιανά. Θα με βοηθούσε να βελτιωθώ και θα γινόταν ο καλύτερος ισόβιος φίλος μου [με ή χωρίς πασιέντζα]…
Μετά λόγου γνώσεως,
Κωνσταντίνος Μπούρας
Info:
http://greekfestival.gr/gr/events/view/nikos-xatzopoulos-2015
Δύο άντρες σ’ ένα δωμάτιο. Ο ένας ρίχνει πασιέντζες, ο άλλος κοιτάζει. Ποια είναι η σχέση τους; Οι λέξεις βρίσκουν και συνάμα χάνουν το νόημά τους. Η πασιέντζα δεν βγαίνει. Η ισορροπία διαταράσσεται. Ένας άγνωστος εμφανίζεται. Ο άνθρωπος αυτός είναι «μια κάποια… λύσις».
Η συγγραφέας Μαρία Λαϊνά, με εργαλείο της μια γλώσσα ρεαλιστική, στήνει έναν κόσμο πέρα από κάθε ρεαλισμό, έναν κόσμο αρχετυπικό. Ο σκηνοθέτης και τακτικός προσκεκλημένος του Φεστιβάλ Αθηνών Νίκος Χατζόπουλος επιχειρεί να διεισδύσει στα σκοτεινά μονοπάτια των ανθρώπινων σχέσεων και να εξερευνήσει τα μεγάλα διλήμματα που τις χαρακτηρίζουν.
Τσέχωφ, αθάνατος σπουδαστής του θανάτου
Από τον θεατρολόγο και κριτικό Κωνσταντίνο Μπούρα
Ο Τσέχωφ ήταν μέγιστος, πρώτον γιατί ευλογήθηκε με το προνόμιο του πρόωρου-έγκαιρο-άκαιρου θανάτου και δεύτερον γιατί πρόλαβε να αφήσει ένα γιγάντιο έργο – σπουδή και μελέτη της ανθρώπινης φύσης, όπως εκδηλώθηκε διαχρονικά στη μεταβατική ιστορική χωροχρονική περιοχή της προεπαναστατικής παρηκμασμένης τσαρικής Ρωσίας των ξεπεσμένων φεουδαρχών και των αδηφάγων ανερχόμενων αστών που ήταν έτοιμοι να ισοπεδώσουν τα πάντα στο διάβα τους περνώντας από τον νωχελικό αλλά καθόλου ήσυχο δέκατο ένατο αιώνα στον ταραγμένο εικοστό που άλλαξε χάρη στην Τεχνολογία την εικόνα του κόσμου και του ανθρώπου.
Τα διηγήματα που συνέγραψε ο ιατροφιλόσοφος Άντον Τσέχωφ είναι μία σημαντική πηγή κοινωνιολογικής-ανθρωπολογικής-εθνολογικής-ψυχολογικής-θρησκευτικής και πολιτικής, βεβαίως πληροφόρησης για το μωσαϊκό που απήρτιζε τον καμβά της Ρωσίας στο μεταβατικό διάστημα προς την Οκτωβριανή Επανάσταση που εκκολαπτόταν δεκαετίες πριν στο πλούσιο υπόστρωμα της μακραίωνης καταπίεσης των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της καταπίεσης ανθρώπου από άνθρωπο.
Δεν είναι περίεργο που οι σύγχρονοι θεατράνθρωποι ανατρέχουν διαρκώς στον ανατόμο της ανθρώπινης ψυχής Άντον Τσέχωφ, αντί να αναζητήσουν περισσότερον σύγχρονα κείμενα για την Ελλάδα της Κρίσης, γραμμένα από συμπάσχοντες και συνοδοιπόρους πνευματικούς ανθρώπους. Αγαπώ τον Τσέχωφ και τον έχω μελετήσει εις βάθος, δεν μου αρέσει όμως αυτή η ευκολία του αναμασήματος των γνωστών και των κεκτημένων. Και ο Ίψεν και ο Τσέχωφ είναι γνωστοί και μη εξαιρετέοι, όμως ας σκύψουμε βρε παιδιά πάνω στη σύγχρονη δραματική παραγωγή. Κάπου εκεί έξω είναι δεκάδες σημερινοί Τσέχωφ που αγωνιούν για να βρουν βήμα έκφρασης. Δεν είμαστε κατσίκες για να αναχαράζουμε την τροφή μας. Δεν μπορεί να βλέπουμε και να ξαναβλέπουμε κείμενα που τα έχουμε μάθει απέξω από την πολλή επανάληψη. Τα φθαρμένα, πολυχρησιμοποιημένα ρούχα είναι σαφώς βολικά κι έχουν πάρει τη μορφή του σώματός μας, όμως ας δώσουμε την ευκαιρία σε βαμβακοπαραγωγούς, υφαντές και μοδίστρες να μας ράψουν κάτι τι για να χαρούν κι αυτοί, να κινηθεί κι η οικονομία.
Με αυτές τις σκέψεις δεν χάρηκα καθόλου την παράσταση του πολύ Γιάννη Μόσχου στο Φεστιβάλ Αθηνών. «Σπουδή θανάτου» και καλά, φληναφήματα κι επαναλήψεις, εμμονές και προκαταλήψεις, παιδισμός και σκηνικοί αφέλεια. Δεν μπορείς να παίρνεις έμπειρους ηθοποιούς και να τους ξαναγυρνάς στο νηπιαγωγείο. Εν πάση περιπτώσει, αυτή η συρραφή κειμένων χρειαζόταν δραματουργική επεξεργασία, για να μην μοιάζει σχολική αυτοσχέδια παράσταση.
Τέλος πάντων. Και το κοινό χειροκρότησε χλιαρά κι οι ηθοποιοί έθρεψαν το ναρκισσισμό τους και ο διδάκτωρ θεατρικών σπουδών τη σκηνοθετική ματαιοδοξία τους. Λίγη πρωτοτυπία βρε παιδιά! Ο ίδιος ο Τσέχωφ θα εύρισκε κακόγουστη κι αναχρονιστική αυτή μας την ευκολία να τον ξαναζεσταίνουμε και να τον σερβίρουμε ως φρούτο εποχής. Έλεος!!!
Δεν λέω να μην επανερχόμεθα στους κλασικούς. Το αντίθετο. Να μην τους χρησιμοποιούμε ως άλλοτι της δραματουργικής αμηχανίας μας. Αυτό λέω.
Κατά τα άλλα, ήταν όλοι τους υπέροχοι, μικρομεσαίοι και τροφή στη Λήθη (με εξαίρεση τον Γιώργο Δεπάστα που μετέφρασε τα διηγήματα).
Info:
Ο Γιάννης Μόσχος σκηνοθέτησε μια παράσταση-πραγματεία για την αδυναμία των ανθρώπων να κατανοήσουν και να συμφιλιωθούν με τη μόνη βεβαιότητα: τον θάνατο. Πρόκειται για μια σύνθεση βασισμένη σε διηγήματα του Τσέχοφ• ένα ψηφιδωτό προσώπων που πέρσι συγκίνησαν το κοινό του Φεστιβάλ Αθηνών, αναζητώντας εναγωνίως το νόημα της ζωής τους. Τέσσερις καταξιωμένοι ηθοποιοί, διαφορετικών γενεών, αφηγούνται και ενσαρκώνουν με λεπτό χιούμορ την κωμικοτραγική προσπάθεια που κάνουμε όλοι για να δικαιώσουμε την ύπαρξή μας.
Η ταυτότητα της παράστασης:
Μετάφραση διηγημάτων: Γιώργος Δεπάστας*
Σύνθεση – Σκηνοθεσία: Γιάννης Μόσχος
Κίνηση: Ανθή Θεοφιλίδου
Μουσική: Άγγελος Τριανταφύλλου
Σκηνικά-Κοστούμια: Τίνα Τζόκα
Φωτισμοί: Αλέκος Αναστασίου
Video art: Μάνος Αρβανιτάκης
Βοηθός σκηνοθέτη: Μάρω Πετλή
Φωτογραφίες: Ελίνα Γιουνανλή
Ερμηνεύουν οι ηθοποιοί: Αλέξανδρος Μυλωνάς, Μιχάλης Οικονόμου, Εύη Σαουλίδου, Λυδία Φωτοπούλου
Μια παραγωγή της Αστικής Μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας: “Θεατροεργαστήριον”
*Στην παράσταση χρησιμοποιούνται και αποσπάσματα από τα θεατρικά έργα του Τσέχοφ: Βυσσινόκηπος (μτφ. Θωμάς Μοσχόπουλος), Θείος Βάνιας (μτφ. Χρύσα Προκοπάκη) και Τρεις αδελφές (μτφ. Αλέξανδρος Ίσαρης-Γιώργος Δεπάστας). Ευχαριστούμε τους μεταφραστές για την ευγενή παραχώρηση των μεταφράσεών τους.
Ευριπίδεια «Ηλέκτρα» ΕΛΛΗΝΙΚΗ και ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ χάρη στον Δάσκαλο Σπύρο Ευαγγελάτο
Από τον θεατρολόγο και κριτικό Κωνσταντίνο Μπούρα
Η ιδιωτική πρωτοβουλία πάντα ανθούσε κι έσωζε την Ελλάδα από συστάσεως Ελληνικού Κράτους. Εν μέσω εξωτερικού κι εσωτερικού δανεισμού, στο έλεος των «Μεγάλων Δυνάμεων» κι υπό το διεθνές φόβητρο της εξοντώσεως μιας μικρής απειροελάχιστης γλωσσικής μειονότητος διεθνούς ακτινοβολίες, εις το έλεος επίζηλων, επίβουλων «εχθρών» ή καλοθελητών «συμμάχων» ή μνηστήρων της Πηνελόπης-Εξουσίας, εν μέσω όλων αυτών των συμφορών-καταστροφών-ρήξεων-κρίσεων κι επικρίσεων, το μόνο που παράγουμε αρχαιόθεν είναι ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ. Τα μεγαλύτερα δράματα του Παγκόσμιου Θεάτρου παρήχθησαν κατά τη διάρκεια του καταστροφικού εμφύλιου Πελοποννησιακού Πολέμου, που σήμανε και το τέλος του κλασικού Ελληνικού Κόσμου, με την μορφή του Χρυσού Αιώνος του Περικλή, ενός αιώνος που έδωσε τα Φώτα στην Ανθρωπότητα, φιλοσοφία, μαθηματικά, φυσική, λογοτεχνία, Δίκαιο κι Επιστήμη της Οικονομίας, Δημοκρατία και Ελευθερία… Έτσι και σήμερα, στροβιλιζόμενοι στη δίνη της πολιτισμικής Κρίσης που μαστίζει τον λεγόμενο «Δυτικό» Κόσμο (και όχι μόνον), ξαναγυρίζουμε με σεβασμό στα κείμενα που μας άφησαν παρακαταθήκη οι ομόγλωσσοί μας, τα φωτίζουμε από τη δική μας οπτική γωνία, αναδεικνύουμε το έρεβος της πανανθρώπινης φυλής, ανασύρουμε πετράδια και χρυσάφια από τα κατακάθια του συλλογικού ασυνείδητου, θησαυρούς πειρατών και χωροχρονικά δώρα από άλλες διαστάσεις κι από παράλληλα σύμπαντα (για τα οποία μίλησαν πρώτοι οι Προσωκρατικοί φιλόσοφοι κι επαληθεύονται σήμερα από τα Θεωρητικά Μαθηματικά και την Εφαρμοσμένη Επιστήμη της Φυσικής)…
Ο Σπύρος Α. Ευαγγελάτος είναι ένα σημαντικό και πλούσιο κεφάλαιο στη ζώσα Ιστορία του Ελληνικού Θεάτρου και του Πανανθρώπινου Πολιτισμού, γενικότερα. Ουμανιστής, χαλκέντερος θεατράνθρωπος, βαθύς γνώστης όχι μόνο του θεάτρου και των γλωσσικών ή παραγλωσσικών κωδίκων του, αλλά και της Ιστορίας, της Φιλοσοφίας, της Λαογραφίας, της Κοινωνιολογίας, της Πολιτικής Επιστήμης. Παν-επιστήμων κι αναγεννησιακός άνθρωπος, ακριβοδίκαιος κι εξωστρεφής, ενεργός και δημιουργικός, έχει ανακαλύψει – ως φαίνεται – την άντληση ενέργειας από τη συμπαντική ζωοδόχο πηγή, της αενάου εν εξελίξει Δημιουργίας, με αποτέλεσμα να είναι ένας δια-δρών ζων Διδάσκαλος, στον οποίο οφείλουμε πολλά όλοι μας – όχι μόνον οι φοιτητές του στο Πανεπιστήμιο, αλλά και το κοινό που διδάσκεται κάθε φορά υψηλόν ήθος, ακεραιτότητα, επαγγελματική επάρκεια, καλλιτεχνικό θάρρος, εκφραστική τόλμη, υγιή εξωστρέφεια… Αλλά πάνω απ’ όλα η γενναιοδωρία του Σπύρου Αντιόχου Ευαγγελάτου έγκειται στην επιλογή αξίων συνεργατών, στην αξιοποίηση των ταλέντων και των δυνατοτήτων τους, στην εναρμόνιση των ιδιαίτερων ηχοχρωμάτων και ιδιοσυχνοτήτων τους σε ένα συμφωνικό σχήμα δυσεύρετου συντονισμού.
Είδα με τους τυχερούς θεατές του «Αθηνοράματος», την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη στο θέατρο “Badminton” και συγκινήθηκα μέχρι δακρύων (όχι βέβαια γιατί δεν γνώριζα την πλοκή και μου ήταν άγνωστο το έργο), αλλά στην κεντρική σκηνή της αναγνώρισης των δύο αδελφών, ένιωσα την αποκατάσταση της Συμπαντικής Δικαιοσύνης και τον βαρύ πέλεκυ της Νεμέσεως, που όλοι προσδοκούμε να δράσει επιτέλους και να πέσει παραδειγματικά (αλλά ουχί εκδικητικά) στα κεφάλια των ενόχων για το διασυρμό και την υποδούλωση του ανθρώπινου είδους. Ο Ευριπίδης είναι ο «τραγικότερος των τραγικών», διότι διείδε στα πλαίσια της άσκησης της δημοκρατικής Ελευθερίας και Ισονομίας τα πονηρά τεχνάσματα των αναπήρων εξουσιαστών, των εξαρτημένων συμπλεγματικών-δυστυχισμένων οντοτήτων, που θέλουν να βρίσκονται πάντα ένα σκαλί πάνω από τους κοινούς θνητούς που τους μεταχειρίζονται ως ζώα κι υποζύγια.
Ορθώς η Κλυταιμνήστα (που την ερμήνευσε ιδανικά η κατά πολλά έμπειρη Ρένη Πιττακή) παρέπεμπε στην Άττοσα από τους Αισχύλειους «Πέρσες». Πρόκειται για την ίδια βαρβαρότητα του θεοκρατικού καθεστώτος που μπορεί να επιβιώσει μόνο χάρη στην εκμετάλλευση, στη στυγνή απάνθρωπη, μέχρις εξοντώσεως, απομύζηση ανθρώπου από άνθρωπο. Αυτός ο διαχρονικός βαμπιρισμός, οι ιψενικοί «Βρικόλακες», είναι που επανέρχονται στο προσκήνιο της Ιστορίας από χιλιετία σε χιλιετία, αλλάζοντας απλώς ρούχα, ψιμύθια και διαλέκτους. Ο αυταρχισμός κι η μισανθρωπία τους όμως είναι κοινή κι αναγνωρίζονται από την παντελή απουσία των συναισθημάτων εις όφελος μιας «λογικής» διαστρεβλωμένης και λειψής. Ο Δυτικός, μεσαιωνικός ρασιοναλισμός γέννησε σημεία και τέρατα, ολοκαυτώματα, στρατόπεδα συγκέντρωσης, αυτός άναψε τις πυρές όπου κάηκαν ζωντανές «Μάγισσες» κι επιστήμονες σαν τον Τζιορντάνο Μπρούνο. Στον αντίποδα αυτής της κουτσής «λογική», «Οι Έλληνες και το Παράλογο» κατά Dodds, η ανάγκη επανεύρεσης της χρυσής τομής με γνώμονα το ανθρώπινο μέτρο και διαβήτη την ατομική ελευθερία που δεν πρέπει να υπερβαίνει τα όρια της συλλογικής ανοχής. Το συμφέρον της ομάδας, το Όλον υπερτερεί του ατομικού και το «εγώ» πρέπει να υποκλίνεται και να υπηρετεί το «εμείς», άλλως πως επιστρέφουμε στο νόμο της ζούγκλας και το «σώζων εαυτόν σωθήτω» δεν οδήγησε ποτέ κανέναν στη σωτηρία. Ή όλοι μαζί θα σωθούμε ή όλοι μαζί θα βουλιάξουμε. Αυτό φαίνεται καθαρά στην ευριπίδεια «Ηλέκτρα», που αν και παρωδεί ανοιχτά τη σκηνή της αναγνώρισης από το Σοφόκλειο πρότυπό της, τονίζει όμως για πρώτη φορά την εθνική συνείδηση, μέσα από το σύμβολο του οικογενειακού δικαίου και της Άτης-Κάρμα του οίκου των Ατρειδών. Ο Χορός συμμετέχει ενεργά στην απόκρυψη στοιχείων, συνωμοτεί για την εξόντωση των τυράννων, των σφετεριστών της Εξουσίας από μισαλλόδοξα, χαμερπή κι ανεπαρκή όντα. Όλοι γίνονται μια γροθιά για να πετύχει το σχέδιο της μεγάλης Ανατροπής: πρώην πρίγκιπες, ξεπεσμένοι ευγενείς, τίμιοι αστοί, πρόθυμοι χωρικοί, βοσκοί κι εργάτες, κήρυκες κι εξόριστοι, ενώνουν τις φωνές και την πυγμή τους για να γίνουν μία Δύναμη που θα αποκαταστήσει το Δίκαιο και την Ελευθερία Γης, Ζώων, Ανθρώπων κι αγαθών.
Στο θέατρο “Badminton” ο επιχειρηματίας και παραγωγός μόνον επιτυχιών Μιχάλης Αδάμ υποκαθιστά το κράτος, προσφέροντας επί τρεις συνεχείς καλοκαιρινούς μήνες στους επισκέπτες της Αθήνας τον «Κύκλο Αρχαίου Δράματος» που ξεκινά με την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη κατά Κώστα Γεωργουσόπουλο και με δραματουργική επεξεργασία – διασκευή – σκηνοθεσία – διδασκαλία του άξιου Προέδρου της Ακαδημίας Αθηνών Σπύρου Αντίοχου Ευαγγελάτου. Ζώσα και λειτουργική η απόδοση του κλασικού κειμένου, αναπνέουσα χωρίς ασθματικές ακροβασίες. Λιτά κι αφαιρετικά, απολύτως χρηστικά τα σκηνικά του Γιώργου Πάτσα. Διακριτικώς υποτονθορίζουσα η μουσική που συνέθεσε ειδικά για την παράσταση ο Γιάννης Αναστασόπουλος. Κλασικίζουσα και εικαστική η χορογραφία της Αντιγόνης Γύρα, απέφευγε ευφυώς την υπερκινητικότητα του Χορού, όπως μας τον δίδαξε ο Κάρολος Κουν, ειδικά μετά τις ιστορικές «Βάκχες» του. Εδώ οι γυναίκες του Χορού μοιάζουν με τραγικές μαριονέτες, νευρόσπαστα στα χέρια μιας μοίρας άδικης καταρχήν που αποδεικνύει αργότερα το φιλόστοργο πρόσωπό της. Το μακιγιάζ και τα ανα-λυόμενα κοστούμια θύμιζαν περισσότερο το γιαπωνέζικο θέατρο Νο, αλλά και το βορειοευρωπαϊκό κουκλοθέατρο, με αποτέλεσμα να λύνεται το σύνηθες πρόβλημα της διαρκούς παρουσίας του Χορού επί σκηνής, χωρίς να αποσπά τα βλέμματα και την προσοχή του θεατή. Πόσω μάλλων εδώ που ο Χορός εκινείτο στο ίδιο επίπεδο με τους «Υποκριτάς». Η μικρή υψομετρική διαφοροποίηση του μεταλλικού κεκλιμένου δαπέδου, δεν θα έλυνε το πρόβλημα, χωρίς την καίρια κι αποτελεσματική διευθέτηση του σκηνικού χώρου από τον ιδιαίτερα χαρισματικό κι έμπειρο Σπύρο Α. Ευαγγελάτο.
Αφήνω τελευταίες τις ερμηνείες των ηθοποιών, όχι γιατί δεν με συγκλόνισαν, αλλά γιατί χρήζουν ειδικής μνείας κι αναλύσεως.
Κατ’ αρχήν να πω ότι ο ρόλος του Πυλάδη είναι ιδιαίτερα σημαντικός, παρά την επιλεκτική σιωπή του, αν και είναι λαλίστερος του σοφόκλειου κι αισχύλειου προτύπου του. Λειτουργεί ως το alter-ego του Ορέστη, είναι εκεί την ώρα που τον χρειάζονται ως βοηθός-σύμμαχος-αρωγός-ετοιμοπόλεμος, δεν αναλαμβάνει στους ώμους του την οικογενειακή κατάρα, δεν είναι τραγικός, είναι όμως απαραίτητος για την εξέλιξη της Πλοκής. Λειτουργεί ως μάσκα του Λοξία-Απόλλωνα επί σκηνής, με αποτέλεσμα να είναι ένας σημαντικός μοχλός για τη δράση. Ο γιγαντόσωμος Νίκος Ιωαννίδης εξαιρετικός σε αυτόν τον πρωτεύοντα δευτεραγωνιστικό ρόλο του.
Όλη η διανομή ήταν ταιριαστή.
Αυτός που με εξέπληξε όμως ήταν ο Θανάσης Κουρλαμπάς στο ρόλο του Ορέστη. Σεμνός ηθοποιός, χαμηλών τόνων, με μακρά πορεία στο «Αμφι-θέατρο» του Σπύρου Ευαγγελάτου, απέδειξε ότι δεν χρειάζεται πάντα η διαμόρφωση κι εμπορευματοποίηση ενός προκλητικού Image προκειμένου να πείσεις τον θεατή για την καλλιτεχνική επάρκειά σου. Το αντίθετο. Παράδειγμα προς μίμησιν. Τέλειος. Άψογος. Διακριτικός. Φαινόταν εκεί που έπρεπε κι έσβηνε το «εγώ» του εκεί που ήταν σειρά των άλλων να φανούν και να λάμψουν. Ο τρόπος που υποδύεται αυτός ο ηθοποιός τους ρόλους του πρέπει να είναι βασικό υπόδειγμα για το μάθημα της υποκριτικής στις σχολές θεάτρου.
Ο Γιάννης Βόγλης στο ρόλο του Πρεσβύτη συγκινητικός και ρεαλιστικά αληθοφανής (η ιδιοφυία του Σ. Α. Ευαγγελάτου) τον ανέσυρε και τον ανέδειξε, με όλο το βάρος της μακράς εμπειρίας που διαθέτει.
Ισορροπώντας ανάμεσα στην δραματική ένταση και στην προσγειωτική απομυθοποίηση των γεγονότων από τους απλούς, λαϊκούς ανθρώπους, ο Θοδωρής Κατσαφάδος, μας έδωσε ακριβώς το μέτρο του κοινού μέσου ανθρώπου, που ναι μεν δεν βγάζει το φίδι από τον τρύπα και δεν βάζει το χέρι του στη φωτιά για τίποτα και για κανέναν, επιχαίρει όμως για τις νίκες των ισχυρών όταν συνάδουν με το δικό του αίσθημα επί Δικαίου.
Κινηματογραφικά χαμηλόφωνος και στανισλαβσκικώς ρεαλιστής με μια αχλύ ποιητικού ιμπρεσιονισμού ο Γεωργός του Γιώργου Ψυχογιού. Ορθώς απών στις μεγάλες συγκρούσεις της Ιστορίας, αλλά φιλόξενος, σεβαστικός, τίμιος και ηθικός, διατηρεί την ακεραιότητα παρά την Ανάγκη που η Τύχη και η Φτώχεια τον έχει ρίξει. Ξεπεσμένος αριστοκράτης, ξέρει να επιβιώνει κάνοντας τα ξινά γλυκά.
Άφησα τελευταίους τους δύο ηθοποιούς που υποδύθηκαν τους «από μηχανής» Διόσκουρους, γιατί προσέδωσαν την προσήκουσα ειρωνεία στην θεατρική σύμβαση που χρησιμοποιεί εκών-άκων ο Ευριπίδης προκειμένου το δράμα να βρει την προσήκουσα «λύσιν» του. Ο συνονόματός μου Άγγελος Μπούρας ορθώς απομυθοποιητικός-αναμυθοποιητικός, ακούστηκε σα γάργαρο ρυάκι, επισκιάζοντας ως Κάστορας τον δεύτερο τη τάξει Πολυδεύκη (χιουμοριστικά αυτοσαρκαστικός ο Κωνσταντίνος Ελματζίογλου) και δίνοντας αμφότεροι την απαραίτητη εκτόνωση στο υπερφορτισμένο θυμικό του θεατή. Δουλειά βέβαια κατ’ εξοχήν του Χορού που με τα μουσικοχορευτικά ιντερμέδιά του δίνει το χρόνο στο αριστερό ημισφαίριο του εγκεφάλου να αναπαυθεί παραδίδοντας τα ηνία της παρακολουθήσεως στο δεξί (για τους δεξιόχειρες). Ήταν όλες τους υπέροχες, κορυφαίες και μη, στημένες ορθώς σαν αλλοδιαστασιακά πτηνά, έτοιμες να τσιμοπολογήσουν από την καταστροφή των άλλων, χωρίς όμως και να δηλητηριαστούν από τις τοξίνες τους. Τις αναφέρω μία προς μίαν: Αλίκη Αβδελοπούλου, Γεωργία Ανέστη, Εύα Βάρσου, Φανή Γέμτου, Μαριλού Κατσαφάδου, Ρένα Κυπριώτη, Ειρήνη Κυρμιζάκη, Γιάννα Μαλακατέ, Ελίνα Μάλαμα, Μαρία Μαλλούχου, Σύνθια Μπατσή, Μαριαλένα Ροζάκη, Μαρία Τζάνη, Μαίρη Χάγια, Εύα Χριστοδούλου.
Άφησα τελευταία αλλά όχι έσχατη την εκπληκτική πολυβραβευμένη Μαρίνα Ασλάνογλου γιατί είχε ακριβώς τη γείωση της ισορροπημένης γόνου της κολασμένης οικογένειας των Ατρειδών μετέχοντας ταυτόχρονα και στην κληρονομημένη μανία τους (μια και μιλήσαμε πιο πάνω για τους “Βρικόλακες” του Ίψεν). Η ηρωίδα του Ευριπίδη δεν είναι σαλή, αλλά πανούργα, κινείται μεταξύ των δύο πόλων εκδίκησης-ψυχρής στρατηγικής. Μαρίνα Ασλάνογλου: τι ηθοποιός!!! Διεθνούς βεληνεκούς, πλήρης κάτοχος των εκφραστικών της μέσων.
Μην χάσετε αυτή την παράσταση. Τιμάει την Ελλάδα και τον Πολιτισμό.
Κωνσταντίνος Μπούρας
info:































