Γράφει ο ποιητής, θεατρολόγος, μεταφρασιολόγος και κριτικός Κωνσταντίνος Μπούρας
Ποτέ δεν φανταζόμουνα την όχι τόσο μακρινή δεκαετία τού 1960 ότι η Ελλάδα που έβλεπα με τα πλινθόχτιστα σπίτια που τα επιβουλευόταν ο Εγκέλαδος υπήρχαν και από την άλλη μεριά τού κόσμου, κάπου εκεί στα ανατολικά.
«Φτώχεια και των γονέων…», ο πόνος των ανθρώπων και των ζώων, αγώνας για την επιβίωση, μάχη για ζωή κι εκείνος ο καημός στα μάτια τα πετούμενα, τα υγρά μάτια, για την χαμένη Παράδεισο που κατέγραψαν κάποτε ανεξίτηλα τα κύτταρά μας, τα κύτταρα τής Ανθρωπότητας που πάλευε πάντοτε ανάμεσα στο όνειρο και στην Ανάγκη.
Ως φιλότεχνος κι εγώ, φανατικός κινηματογραφόφιλος πήγα την περασμένη Παρασκευή 17 Φεβρουαρίου στον πάντα ποιοτικό κινηματογράφο «Λαΐς» να παρακολουθήσω μία φετούλα από το «Πέρασμα στην Ινδία με την ματιά του Σατγιαζίτ Ρέι» (Από 16 έως 20 Φεβρουαρίου στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος).
Έβγαλα λοιπόν διπλό εισιτήριο και είδα τις δύο αριστουργηματικές ταινίες τής ημέρας:
19:00 | Η μοναχική σύζυγος – THE LONELY WIFE (CHARULATA, 117’)
Προλόγισε ο συνονόματός μου κριτικός κινηματογράφου Δημήτρης Μπούρας που παραλλήλισε τον Σατγιαζίτ Ρέι με τον Αντονιόνι εκείνης της εποχής. Όντως το σενάριο αυτό περισσότερο «ανθρωποκεντρικό-ατομοκεντρικό», όπως ο Δυτικός φιλελευθερισμός επιτάσσει. Σαν αστυνομικό-ψυχολογικό θρίλερ αυτή η ταινία, τελειώνει αμφίσημα. Η τελική χειραψία συμφιλίωσης μένει μετέωρη και μετασχηματίζεται σε σκανδιναβικό δράμα (αντάξιο τού Μπέργκμαν, τού Στρίντμπεργκ, αλλά και του Ίψεν βεβαίως).
Η αποικιοκρατούμενη Ινδία «μολύνθηκε» από τον δυτικό τρόπο σκέψης και διαχείρισης τού εγώ, καθυπόταξης τής επιθυμίας (μελοδραματικός ο τρόπος) και τής τελικής υποκριτικής επικρατήσεως των κοινωνικών συμβάσεων προκειμένου να διασφαλιστεί η ειρήνη και η ευδαιμονία τού συνόλου. Για το Κοινό Καλό όλων, απατώντες και απατημένοι σφίγγουν τα δόντια και διαιωνίζουν το ψέμα, που όμως δεν κρατάει για πολύ, αφού τα σεισμικά ρήγματα δίνουν κάποια στιγμή σεισμούς και τα ενεργά ηφαίστεια πάντα εκρήγνυνται (για άλλους θεαματικά και για άλλους καταστροφικά).
Αυτό το έργο βλέπεται ακόμα και σήμερα προκαλώντας την αισθητική ηδονή που τού αναλογεί (και μάς επιτρέπεται).
Εκείνο όμως που είναι ανυπόφορο για την Δυτική μεσοαστική αισθητική (αλλά όχι και για την ηθική μας) είναι η ταινία που είδα στις 21:30 | Το τραγούδι του δρόμου – SONG OF THE LITTLE ROAD (PATHER PANCHALI, 126’). Προλόγισε αρκετά εκτεταμένα ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους Δημήτρης Σπύρου.
Οι «Άθλιοι» του Ουγκώ θα ωχριούσαν μπροστά στην απόλυτη ένδεια των νοικοκύρηδων που βρίσκονται κυριολεκτικά στο έλεος των πέντε στοιχείων τής Φύσης. Η φοβερή σκηνή που το σπίτι καταρρέει πάνω στο κρεβατάκι τής νεαράς ετοιμοθάνατης με την μάνα της και με τον ελεφαντόμορφο θεό Γκανέσα να της παραστέκουν, ενώ ο μικρούλης αδελφός της κοιμάται παραδίπλα χωρίς να φαίνεται να νοιάζεται για το κολλητικό τής αρρώστιας που τής προκαλεί τόσον υψηλό και ανυποχώρητο πυρετό. Άνθρωποι, σκυλιά και γατιά, γέροι παρατημένοι, εξοβελισμένοι από την οικογενειακή εστία, να ζητιανεύουν μέχρι θανάτου (και μετά: ανατριχιαστική η εικόνα τής ξεδοντιασμένης νεκρής που πέθανε σε στάση επαιτείας)…
Η φρίκη είναι τόσο έντονη κι ανυποχώρητη που δεν υπάρχουν περιθώρια για χαρμολύπη. Ο/η θεατής δεν συνηθίζει με τίποτα τόση μιζέρια. Εξάλλου το τέλος είναι ασχημότερο τού αρχικού παρελθόντος και η οιμωγή βγαίνει από τα σπλάχνα τής γης, είναι συλλογική και διαπερνά όλα τα πέπλα, όλες τις μάσκες τής κοινωνικής υποκρισίας μας.
Όσο υπάρχει ακόμα κι ένας άνθρωπος που ζει κανείς δεν δικαιούται να έχει μερίδιο στη γαλήνη, στην αθωότητα, στην υψιπέτεια δίχως να παλέψει ενεργά για την Ισότητα, την Δικαιοσύνη, την Ισονομία και την Ελευθερία όλων των όντων πάνω στην πανέμορφη γαλαζοπράσινη γη μας.
ΠΡΕΠΕΙ πού και πού ΝΑ ΒΛΕΠΟΥΜΕ ΜΕ ΠΡΟΣΟΧΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΣΗ ΠΕΡΙΣΥΛΛΟΓΗ τέτοια καλλιτεχνήματα που μας επαναφέρουν στην ανθρωπινότητα τής κατάστασής μας.
Αθάνατος ο Σατγιαζίτ Ρέι, ελιξίριο κατά τής ματαιοδοξίας, αντίδοτο σε μωροφιλοδοξίες παντός τύπου.
Χαμηλώστε, παιδιά μου, προκειμένου να ψηλώσουμε όλοι μαζί – σαν έμβια όντα – στα Ιμαλάια να φτάσουμε των πλέον ευτοπικών οραματισμών μας.
Όλες/όλοι/όλα μαζί, γιατί αλλιώς δεν έχει αξία κανένα προνόμιο, κανένας παράδεισος ιδιωτικός.
Εκπληκτική η μουσική ποιητική αθάνατη παρουσία τού Νομπελίστα μεγαλοφυή και φωτισμένου Ανθρώπου Rabindranath Tagore.
Το Νόμπελ μόνον τότε αξίζει όταν ο δικαιούχος του αγγίζει τις ψυχές των ανθρώπων και μεταμορφώνει τον χωροχρόνο γύρω του επί τα βελτίω…
Δρ Κωνσταντίνος Μπούρας
info:
Η Ταινιοθήκη της Ελλάδος και η Ταινιοθήκη της Θεσσαλονίκης του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης παρουσιάζουν ένα αφιέρωμα στον κορυφαίο Ινδό δημιουργό Σατγιαζίτ Ρέι. Στο πλαίσιο του αφιερώματος, με τίτλο «Πέρασμα στην Ινδία με την ματιά του Σατγιαζίτ Ρέι», που θα παρουσιαστεί στις 16-20 Φεβρουαρίου στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος, θα προβληθούν 9 μεγάλου μήκους ταινίες μυθοπλασίας του -ανάμεσά τους και η σπουδαία Τριλογία του Απού.
Oι ταινίες θα παιχτούν σε αποκατεστημένες κόπιες, με ελληνικούς και αγγλικούς υπότιτλους. Το αφιέρωμα θα παρουσιαστεί ταυτόχρονα σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη.
Τις προβολές στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος προλογίζουν κριτικοί κινηματογράφου, δημοσιογράφοι και σκηνοθέτες.
ΣΑΤΓΙΑΖΙΤ ΡΕΪ. ΓΙΑΤΙ Ο ΙΝΔΙΚΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΟ ΤΟ ΜΠΟΛΙΓΟΥΝΤ
Η Ταινιοθήκη τιμά έναν από τους σπουδαιότερους κινηματογραφικούς δημιουργούς της Ινδίας, τον Σατγιαζίτ Ρέι (1921- 1992), που επηρέασε βαθιά με το πλούσιο έργο του το παγκόσμιο σινεμά, καθώς και γενιές και γενιές κινηματογραφιστών. Πέρυσι, με αφορμή τα 100 χρόνια από τη γέννηση του, το 12ο ΦΠΚΑ πραγματοποίησε ένα πρώτο μικρό αφιέρωμα στο έργο του.
Ο Ρέι γεννήθηκε στην Καλκούτα κι έμεινε από πολύ νωρίς ορφανός από πατέρα. Μαθήτευσε στις καλές τέχνες πλάι στον μεγάλο στοχαστή Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ, ενώ εργάστηκε ως επιτυχημένος γραφίστας και καλλιτεχνικός διευθυντής στη διαφήμιση. Το 1947 ίδρυσε την Κινηματογραφική Λέσχη της Καλκούτας και, σε ένα εξάμηνο ταξίδι στην Ευρώπη, κατάφερε να δει 100 ταινίες. Το 1949 η γνωριμία και η συνεργασία του με τον Ζαν Ρενουάρ, ο οποίος ταξιδεύει στην Ινδία για τα γυρίσματα της ταινίας του Το ποτάμι, επηρεάζει σημαντικά τον Ρέι και τον ωθεί να ασχοληθεί με τον κινηματογράφο. Όταν δύο χρόνια αργότερα, το 1951, σε ένα ταξίδι του στην Αγγλία βλέπει τον Κλέφτη των ποδηλάτων του Βιτόριο Ντε Σίκα, η απόφασή του να κάνει σινεμά οριστικοποιείται.
Η επιρροή του ιταλικού νεορεαλισμού είναι εμφανής στις πρώτες του ταινίες, στην επονομαζόμενη “Τριλογία του Απού”, μία από τις μνημειώδεις τριλογίες στην ιστορία του κινηματογράφου.
Ύστερα από αρκετές δυσκολίες στην υλοποίηση της πρώτης του ταινίας με την οποία έκανε το ντεμπούτο του, Το τραγούδι του δρόμου (1955), ο Ρέι έδειξε ότι ο ινδικός κινηματογράφος δεν είναι μόνο το Μπόλιγουντ. Μέσα από τα μάτια ενός παιδιού, του μικρού Απού, παρουσίασε με έναν ευαίσθητο τρόπο τη σκληρή όψη της πραγματικότητας της Βεγγάλης. Η δεύτερη ταινία της τριλογίας, Ο ανίκητος (1956), αφορά την ενηλικίωση του Απού, έχει πολλά αυτοβιογραφικά στοιχεία και παρά τη λιτή φόρμα της έχει μεγάλο συναισθηματικό βάθος. Υπό την επιρροή μεγάλων δημιουργών, όπως ο Ζαν Ρενουάρ που έγινε επιστήθιος φίλος του, στην τρίτη του ταινία, Ο κόσμος του Απού (1959), για τον ώριμο πλέον άντρα, ο Ρέι θα συνδυάσει τη νεορεαλιστική ευαισθησία με κάποιες φορμαλιστικές αναζητήσεις. Αξίζει να σημειωθεί ότι και στις τρεις ταινίες η μουσική είναι του Ραβί Σανκάρ.
Μέχρι τον θάνατό του, το 1992, o Ρέι σκηνοθέτησε συνολικά 36 ταινίες. Ο κινηματογράφος του είναι κυρίως ρεαλιστικός και λιτός στη φόρμα του, αλλά και βαθιά ανθρωπιστικός. Ο Ρέι κινείται ανάμεσα στην παράδοση και στον εκσυγχρονισμό της Ινδίας, ενώ θίγει ζητήματα όπως η θέση της γυναίκας, η αποικιοκρατία και οι άκαμπτες δομές της ινδικής κοινωνίας.
Στο πολυποίκιλο και ετερόμορφο έργο του Ρέι υπάρχει πάντα διακριτή μια βαθύτατη ουμανιστική φλέβα, σταθερή επιρροή του ιταλικού νεορεαλισμού. Στις ταινίες του, που κινούνται ανάμεσα στην παράδοση και στον μοντερνισμό, στην παρακμή της φεουδαρχίας και την ανάδυση μιας φιλόδοξης αστικής τάξης, συνυπάρχουν με εντυπωσιακή αρμονία και απαράμιλλο στυλ, οι ινδουιστικές θρησκευτικές παραδόσεις και η πλούσια ινδική μυθολογία με τον κοινωνικό προβληματισμό και το κριτικό βλέμμα απέναντι στην αποικιοκρατία και τις άκαμπτες δομές της ινδικής κοινωνίας. Το έργο του Ρέι, μεγαλεπήβολο και αυθεντικό, χωρίς να βγάζει ποτέ από το στόχαστρο τα υπαρξιακά δεινά και τα ανθρώπινα πάθη, είναι ένα σημείο συνάντησης της δυτικής ουμανιστικής παράδοσης και της εσωτερικότητας της Ανατολής.
Ο Satyajit Ray ήταν κάτι περισσότερο από σκηνοθέτης. Υπήρξε ο ορισμός της λέξης “auteur”.
Από τη συγγραφή του σεναρίου και την κινηματογράφηση των πλάνων ως τη σύνθεση της μουσικής και το σχεδιασμό των αφισών, οι 36 “χειροποίητες” ταινίες της φιλμογραφίας του ήταν αποτέλεσμα της προσωπικής ολιστικής του προσέγγισης ως δημιουργός.
Και το όραμά του επιβραβεύτηκε: Ένας Χρυσός Λέοντας στη Βενετία, μία Χρυσή και δύο Αργυρές Άρκτοι στη Μπερλινάλε, δύο ειδικά βραβεία στις Κάννες, 36 νίκες στα Εθνικά Βραβεία της Ινδίας, και πολλές ακόμη διεθνείς διακρίσεις, με αποκορύφωμα ένα τιμητικό Όσκαρ για το σύνολο της προσφοράς του στον κινηματογράφο το 1992.
Με τα λόγια του ιάπωνα δημιουργού Ακίρα Κουροσάβα: “Αν δεν έχεις δει το σινεμά του Ρέι, είναι σαν να υπάρχεις στον κόσμο χωρίς να έχεις δει τον ήλιο ή το φεγγάρι”.
Όπως επισημαίνει η Μαρία Κομνηνού, πρόεδρος της Ταινιοθήκης της Ελλάδος «ο Σατγιαζίτ Ρέι, είναι ο ανανεωτής του Ινδικού κινηματογράφου και ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του κινηματογράφου του δημιουργού με παγκόσμια απήχηση. Ως την δεκαετία του ‘50 στον Ινδικό κινηματογράφο κυριαρχούν μελοδράματα γυρισμένα στα στούντιο και απολύτως τυποποιημένα. Ο Ρεί φέρνει μια επανάσταση βγάζοντας την μηχανή στο δρόμο και αφομοιώνει τα διδάγματα του Ρενουάρ και του Ιταλικού νεορεαλισμού σε μια αποκαλυπτική αναπαράσταση της υπαίθρου που φέρνει το θεατή αντιμέτωπο με τα μεγάλα ζητήματα της μοίρας και των κοινωνικών αντιθέσεων αλλά και αναδείχνει την ποίηση των μικρών πραγμάτων με ένα παρθένο βλέμμα που ανανεώνει την κινηματογραφική γραφή. Η έλλειψη μέσων και οι δυσκολίες στα γυρίσματα, στην Τριλογία του Απού, πυροδότησαν την εφευρετικότητα του σκηνοθέτη και ανέδειξαν ένα μοναδικό στυλ και ένα καινοτόμο τρόπο έκφρασης. Εξίσου σημαντικές είναι και οι ταινίες που παρακολουθούν τις αντιφάσεις της ζωής στα μεγάλα αστικά κέντρα γιατί το πολύπλευρο ταλέντο του Ρέι δημιουργεί υποδειγματικά σενάρια για όλες τις πτυχές της ζωής στην σύγχρονη Ινδία».
ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ
ΠΕΜΠΤΗ 16/2
20:00 | Η μεγάλη πόλη – THE BIG CITY (MAHANAGAR, 129’)
Προλογίζει ο κριτικός κινηματογράφου Γιάννης Καντέα-Παπαδόπουλος
ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 17/2
19:00 | Η μοναχική σύζυγος – THE LONELY WIFE (CHARULATA, 117’)
Προλογίζει ο κριτικός κινηματογράφου Δημήτρης Μπούρας
21:30 | Το τραγούδι του δρόμου – SONG OF THE LITTLE ROAD (PATHER PANCHALI, 126’)
Προλογίζει ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους Δημήτρης Σπύρου
ΣΑΒΒΑΤΟ 18/2
19:00 | Ο Άγιος – THE HOLY MAN (MAHAPURUSH, 65’)
21:00 | Ο ανίκητος THE UNVANQUISHED (APARAJITO, 110’)
Προλογίζει ο κριτικός κινηματογράφου Άκης Καπράνος
ΚΥΡΙΑΚΗ 19/2
19:00 | Ο δειλός – THE COWARD (KAPURUSH, 74’)
21:00 | Ο κόσμος του Απού – THE WORLD OF APU (APU SANSAR, 106’)
Προλογίζει η σκηνοθέτης Κατερίνα Πατρώνη
ΔΕΥΤΕΡΑ 20/2
19:00 | Ο Ήρωας – THE HERO (NAYAK, 117’)
Προλογίζει η δημοσιογράφος Βένα Γεωργακοπούλου
21:30 | Ο Θεός ελέφαντας – THE ELEPHANT GOD (JOI BABA FELUNATH, 112’)
Προλογίζει ο δημοσιογράφος Χρήστος Παρίδης
ΕΙΣΙΤΗΡΙΑ
Γενική είσοδος: 5€
Κάρτα προβολών: 5 ταινίες/12€Ηλεκτρονική προπώληση: https://tickets.tainiothiki.gr/
http://www.tainiothiki.gr/el/tainies/1619-charulata
Προβολή την Παρασκευή 17/02 στις 19:00
Η ταινία είναι βασισμένη σε διήγημα του Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ, του πρώτου μη Ευρωπαίου συγγραφέα που τιμήθηκε με Νόμπελ λογοτεχνίας. Στα τέλη του 19ου αιώνα, η Τσαρουλάτα, μια γυναίκα με πολύ εκλεπτυσμένο γούστο και μεγάλη αγάπη για την λογοτεχνία, περνάει πολλές ώρες μόνη της όσο ο σύζυγός της, Μπουπάτι, αφιερώνει όλο του τον χρόνο στη νεοϊδρυθείσα εφημερίδα του. Ο Μπουπάτι ζητάει από τον συγγραφέα ξάδελφό του να κρατάει καθημερινά παρέα στην Τσαρουλάτα και να την παρακινήσει να γράψει μία ιστορία για να ξεδιπλώσει το συγγραφικό της ταλέντο. Οι δυο τους περνάνε πολλές ώρες μαζί και μοιραία ένα ισχυρό συναίσθημα γεννιέται μεταξύ τους. Η μοναχική σύζυγος αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ταινίες του ινδικού σινεμά, η οποία προσεγγίζει με διακριτικότητα τη ζωή της γυναίκας στην Ινδία, περιγράφει συγκινητικά και με διεισδυτική ακρίβεια τις αντικρουόμενες απόψεις, συμπεριφορές και ανάγκες που συνθέτουν την αποικιοκρατούμενη Ινδία του ύστερου 19ου αιώνα.
Προλογίζει ο κριτικός κινηματογράφου Δημήτρης Μπούρας
http://www.tainiothiki.gr/el/tainies/1615-pather-panchali
Προβολή την Παρασκευή 17/2 στις 21:30
Στο ντεμπούτο του, o Σατγιατζίτ Ρέι διασκεύασε το ομώνυμο βιβλίο του Μπιμπχουτιμπχουσάν Μπαντοπανχιάι, του οποίου το εξώφυλλο είχε σχεδιάσει παλιότερα. Η ταινία, μέσα από τα μάτια του μικρού Απού, αφηγείται την ιστορία μια φτωχής οικογένειας στην Βεγκάλη που παλεύει για τον επιούσιο. Ο πατέρας του είναι βραχμάνος ιερέας και, αν και καλλιτεχνικά ταλαντούχος, αναγκάζεται να βγάζει τα προς το ζην εισπράττοντας ενοίκια. Μαζί με τον Απού γνωρίζουμε τις γυναίκες που θα τον καθορίσουν, την αδερφή του, την μητέρα του και την θεία του. Με έναν τρόπο εμπνευσμένο από την εικόνα του παιδιού στον ιταλικό νεορεαλισμό, πρόκειται για μια νατουραλιστική αλλά και ποιητική ταινία που έκανε μεγάλη επιτυχία και εισήγαγε τον Ρέι στο πάνθεον των κινηματογραφικών δημιουργών.
Προλογίζει ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους Δημήτρης Σπύρου.
