Από τον ποιητή, θεατρολόγο και κριτικό Κωνσταντίνο Μπούρα

 

Χαμηλόφωνη μελοδραματική μεταφορά του αριστουργήματος Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, του ΈΛΛΗΝΑ ΝΤΟΣΤΟΓΙΕΦΣΚΙ, που ναι μεν δεν έγραψε θεατρικά έργα, αξιώθηκε όμως μετά θάνατον να έχει μια σκηνική παρουσία εφάμιλλη τού Ρίτσου.

Σε ένα πανοραμικό σκηνικό μεταξύ εξπρεσσιονισμού, μπρεχτισμού και σοσιαλιστικού ρεαλισμού, κινήθηκαν με αληθοφάνεια νεορεαλιστική οι επαρκείς τραγουδιστές.

Ορθή η επιλογή του σκηνοθέτη κι εμπνευστή αυτής τής επιτυχημένης μεταφοράς να ακούγονται χωρίς «ψείρες» στα recitativi παραπέμποντας ίσως (ηθελημένα ή αθέλητα) στις παραστάσεις τού Claude Regy, όπου το ηχοτοπίο ήταν στα κατώτατα όρια του ακουστικού φάσματος. Αυτό απαιτούσε μια ενισχυμένη προσοχή εκ μέρους του θεατή, ο οποίος συμπλήρωνε το ηχητικώς απροσδιόριστο με το λιμπρέτο που διάβαζε στην μικρή οθόνη του εμπρόσθιου καθίσματος.

Οι φωτισμοί ήταν επίσης «σβησμένοι», ανάλογοι της ζωγραφικής της εποχής του Παπαδιαμάντη.

Όψις και ηχητικό τοπίο σε αισθητική ερμηνεία με το ανυπέρβλητο πρωτότυπο κείμενο, έτσι όπως διασκευάστηκε σεβαστικά σε αυτή την άκρως πρωτότυπη όπερα, που πόρρω απέχει από τις μεγαλοστομίες ανάλογων προσπαθειών που βασίζονταν στην Παράδοση.

Επιτέλους, μια μελοδραματική πρόταση για το παρόν και το μέλλον.

Το κοινό αποθέωσε όλους τους συντελεστές, ειδικά την πρωταγωνίστρια, η οποία στάθηκε με ευθύνη απέναντι στον επώνυμο ρόλο, θυμίζοντας την Παξινού, την Μανιάνι, την Ειρήνη Παπά.

Δείτε αυτή την παράσταση. Μην την χάσετε. Είναι εορταστική με έναν ρεφλεξολογικό, ομοιοπαθητικό, «εναλλακτικό» τρόπο.

 

Ας μην παραλείψουμε να αποδώσουμε τιμάς εις απαξάπαντας τους άξιους συντελεστές:

Ποιητικό κείμενο: Γιάννης Σβώλος, βασισμένο στο ομώνυμο «κοινωνικόν μυθιστόρημα» του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.

Μουσική διεύθυνση: Βασίλης Χριστόπουλος.

Σκηνοθεσία: Αλέξανδρος Ευκλείδης.

Συνεργάτιδα σκηνοθέτρια: Αγγέλα-Κλεοπάτρα Σαρόγλου.

Σκηνικά: Πέτρος Τουλούδης.

Κοστούμια: Πέτρος Τουλούδης – Ιωάννα Τσάμη.

Φωτισμοί: Βινίτσιο Κέλι.

Διεύθυνση χορωδίας: Αγαθάγγελος Γεωργακάτος.

Διεύθυνση παιδικής χορωδίας: Κωνσταντίνα Πιτσιάκου.

Φραγκογιαννού (Φόνισσα): Μαίρη-Έλεν Νέζη.

Μαρουσώ: Άννα Στυλιανάκη.

Ιωάσαφ: Τάσος Αποστόλου.

Δελχαρώ: Μυρτώ Μποκολίνη.

Γιάννης Περιβολάς: Βαγγέλης Μανιάτης.

Γιαννού: Σοφία Κυανίδου.

Μάνα Ξενούλας: Φύλλη Γεωργιάδου.

Αστυνόμος Α΄: Γιάννης Χριστόπουλος.

Ειρηνοδίκης: Γιάννης Γιαννίσης.

Αστυνόμος Β΄ / Πάρεδρος: Νίκος Στεφάνου.

Kρινιώ: Μαριλένα Στριφτόμπολα.

Tούλα: Στελίνα Αποστολοπούλου.

Μυρσούδα: Μιράντα Μακρυνιώτη (3, 5/12) / Εβίτα Χιώτη (28, 30/12).

Γιατρός: Γιώργος Παπαδημητρίου.

Αμέρσα: Μαρία Κωνσταντά.

Κωνσταντής: Άγγελος Νεράντζης.

Πολυφωνικό σύνολο: Μάρθα Μαυροειδή, Μαρία Μελαχροινού, Αλκμήνη Μπασακάρου, Ιωάννα Φόρτη.

Συμμετέχουν η Ορχήστρα, η Χορωδία και η Παιδική Χορωδία της ΕΛΣ, στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής της αποστολής, καθώς και πολυφωνικό σύνολο

 

Ναι, έχουμε μεγάλο, σημαντικό, παγκόσμιο λυρικό θέατρο στην Ελλάδα και η Λυρική μας Σκηνή διατηρεί επαξίως τα πρωτεία. Το ΊΔΡΥΜΑ ΣΤΑΥΡΟΥ ΝΙΑΡΧΟΥ ακτινοβολεί στον πνευματικό ορίζοντα τής οικουμένης. Τυχεροί που ζούμε σε απόσταση αναπνοής από έναν Πολυχώρο Πολιτισμού, Ευταξίας, Ευζωίας, Ευπροσωπείας

 

Μετ’ ενθουσιασμού,

 

Δρ Κωνσταντίνος Μπούρας, Επισκέπτης Καθηγητής Θεατρικής Κριτικής στο ΕΚΠΑ

https://konstantinosbouras.gr

 

info από τον επίσημο διαδικτυακό τόπο της ΕΛΣ:

https://www.nationalopera.gr/aithousa-stavros-niarxos/kentrikis-skini-opera/item/3830-i-fonissa

ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΤΑΥΡΟΣ ΝΙΑΡΧΟΣ

Όπερα

Η ΦΟΝΙΣΣΑ

Γιώργος Κουμεντάκης

03, 05, 28, 30 Δεκ 2021

Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος ΕΛΣ

Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος

Ώρα έναρξης: 19.30  (Κυριακή 18.30)|

Τιμές εισιτηρίων: 15€, 20€, 30€, 35€, 42€, 50€, 55€, 70€

Φοιτητικό, παιδικό: 12€

Περιορισμένης ορατότητας: 10€

Με βάση τα περιοριστικά μέτρα για την προστασία της δημόσιας υγείας από τον κίνδυνο διασποράς του κορονοϊού COVID-19 και σύμφωνα με τις οδηγίες της Ελληνικής Πολιτείας, οι αίθουσες της ΕΛΣ στο ΚΠΙΣΝ θα λειτουργούν ως αμιγείς χώροι για εμβολιασμένους και νοσήσαντες, στο 100% της χωρητικότητάς τους (οι θεατές οφείλουν να επιδεικνύουν έγκυρο σχετικό πιστοποιητικό  παράλληλα με την ταυτότητα ή το διαβατήριό τους). Για παιδιά από 4 έως και 17 ετών ισχύει η επίδειξη πιστοποιητικού εμβολιασμού ή νόσησης, είτε δήλωση αρνητικού αυτοδιαγνωστικού ελέγχου (selftest) τελευταίου 24ώρου.

«Η Εθνική Λυρική Σκηνή δεν συλλέγει ούτε επεξεργάζεται κανένα προσωπικό δεδομένο μέσω της διαδικασίας ελέγχου των πιστοποιητικών»

 

– Ισχύουν όλα τα μέτρα για την αποφυγή συνωστισμού στην είσοδο και την έξοδο των θεατών, ενώ η χρήση μάσκας είναι υποχρεωτική στην είσοδο, την έξοδο και καθ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης.

– Αναλυτικές πληροφορίες στο https://www.nationalopera.gr/eisitiria.

 

Μια μεγάλη επιτυχία της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, ένας σημαντικός σταθμός για τη σύγχρονη ελληνική μουσική δημιουργία, επιστρέφει στη σκηνή. Η φόνισσα, η όπερα του Καλλιτεχνικού Διευθυντή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής Γιώργου Κουμεντάκη, η οποία πρωτοπαρουσιάστηκε το 2014 σημειώνοντας ιδιαίτερη καλλιτεχνική και εισπρακτική επιτυχία, έρχεται στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος στις 3, 5, 28 και 30 Δεκεμβρίου 2021. Το ποιητικό κείμενο του Γιάννη Σβώλου βασίζεται στην ομώνυμη νουβέλα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Διευθύνει ο Βασίλης Χριστόπουλος, σκηνοθετεί ο Αλέξανδρος Ευκλείδης, ενώ τον ομώνυμο ρόλο ερμηνεύει η Μαίρη-Έλεν Νέζη. Η παραγωγή υλοποιείται με τη στήριξη της δωρεάς του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) [www.SNF.org] για την ενίσχυση της καλλιτεχνικής εξωστρέφειας της Εθνικής Λυρικής Σκηνής.

 

Με τη σύνθεση της Φόνισσας το 2014, ο Γιώργος Κουμεντάκης δημιούργησε έναν απρόσμενο μουσικό κόσμο, εξελίσσοντας το προσωπικό μουσικό του ιδίωμα. Με τη μουσική του δεν επιχείρησε την αναβίωση της εποχής του έργου του Παπαδιαμάντη, αλλά μια «εσωτερική αναβίωση» του ψυχογραφήματος της ίδιας της Φραγκογιαννούς. H σύνθεση της όπερας ακολουθεί κάθε βήμα της Φόνισσας – άλλοτε εξωτερικεύει τον ψυχισμό της και άλλοτε βυθίζεται στους σκοτεινούς και ανήλιαγους διαδρόμους της ψυχής της. Είναι στιγμές που κυριαρχεί η απέραντη μοναξιά που βιώνει η Φραγκογιαννού και άλλοτε αναδύεται ο σαρκασμός που αποσυμπιέζει τη φορτισμένη πλοκή. «Άφησα τη μουσική να περιπλανηθεί και να εκφράσει αβίαστα και ελεύθερα τον ψυχισμό της Φραγκογιαννούς, φτάνοντας εκεί που δεν μπορεί να φτάσει η λογική», σημειώνει ο συνθέτης. Και συνεχίζει: «Προσπάθησα να πλησιάσω τις κρυφές πτυχές μιας ψυχοπαθολογικής (;), ψυχονευρωτικής (;), δυναμικής (;), αυταρχικής (;), σίγουρα σύνθετης προσωπικότητας που παίρνει μορφή μέσα από τη συγκλονιστική λογοτεχνική προσέγγιση του μέγιστου Παπαδιαμάντη. Πολύ συχνά μάλιστα, σβήνει η διαχωριστική γραμμή μεταξύ πρωταγωνίστριας και συγγραφέα και γίνονται μέσα μου ένα και μόνο πρόσωπο. Όσο καιρό έγραφα τη Φόνισσα, προσπάθησα να ξεχάσω την εξωτερική της εμφάνιση, την ηλικία, τα χαρακτηριστικά του προσώπου της και να στραφώ να φτάσω τον νου που, όπως λέει ο Παπαδιαμάντης, “ψηλώνει”».

 

Η Φόνισσα εντάσσεται στην κατηγορία της Literaturoper, καθώς πρόκειται για όπερα απευθείας βασισμένη σε ένα λογοτεχνικό έργο. Ο Γιάννης Σβώλος, που υπογράφει το ποιητικό κείμενο, συμπύκνωσε την ιστορία της Φόνισσας στα ουσιώδη, κρατώντας ατόφιο τον λόγο του Παπαδιαμάντη. Η Χαδούλα ή Φραγκογιαννού, μια βασανισμένη μεσόκοπη γυναίκα που έχει αναλώσει τη ζωή της υπηρετώντας τους άλλους –γονείς, σύζυγο, παιδιά, εγγόνια–, απαυδισμένη και αντιλαμβανόμενη τη δυσμενή θέση των γυναικών σε φτωχές, αγροτικές κοινωνίες όπως η δική της, καταλήγει να πιστέψει ότι είναι αποστολή της να απαλλάξει τον κόσμο από τα κορίτσια. Ξεκινά στραγγαλίζοντας τη νεογέννητη εγγονή της και επαναλαμβάνει το φονικό, πνίγοντας και άλλα κορίτσια. Καταδιωκόμενη στα βουνά από τις αρχές, η Φραγκογιαννού αποφασίζει να εξομολογηθεί, αλλά χάνεται στη θάλασσα καθώς προσπαθεί να φτάσει στο ερημητήριο του Αγίου Σώστη.

 

Η σκηνοθεσία του Αλέξανδρου Ευκλείδη επιχειρεί να αποδώσει με ποιητικό τρόπο το ψυχικό τοπίο της ηρωίδας. Η παράσταση ισορροπεί ανάμεσα στη μεγάλη κλίμακα που επιβάλλει η παρουσία χορωδιακών σχημάτων και πρωταγωνιστών και τη μικροκλίμακα του εσωτερικού μονολόγου της Φραγκογιαννούς. Ο Αλέξανδρος Ευκλείδης σημειώνει: «Η όπερα του Γιώργου Κουμεντάκη εστιάζει στον χαρακτήρα της Φόνισσας και αναδεικνύει, με τη χρήση της μουσικής, αυτό που είναι πολύ δύσκολο να αποδοθεί σε μια απλή σκηνική απόδοση του μυθιστορήματος: το ψυχικό τοπίο της ηρωίδας. Το στοίχημα της παράστασης είναι να αποδώσει αυτό ακριβώς το στοιχείο, υλοποιώντας επί σκηνής τον εφιαλτικό κόσμο της Φραγκογιαννούς. Έτσι, η όπερα αποδίδεται ως μονόδραμα, μέσα από το υποκειμενικό και διαταραγμένο βλέμμα της πρωταγωνίστριας. Άλλωστε, η Φόνισσα του Γιώργου Κουμεντάκη ισορροπεί ανάμεσα στη μεγάλη και τη μικρή κλίμακα: χρησιμοποιεί τέσσερα χορωδιακά σχήματα και μεγάλη ορχήστρα για να αποδώσει τις λεπτές, εσωτερικές αποχρώσεις του ψυχισμού της ηρωίδας, που είναι το απόλυτο επίκεντρο της δράσης».

 

Το σκηνικό και τα κοστούμια (σε συνεργασία με την Ιωάννα Τσάμη) του Πέτρου Τουλούδη συνθέτουν έναν σκοτεινό, υπόγειο, ενοχικό και γήινο κόσμο, όπου τα «πάθια» της Φραγκογιαννούς συνομιλούν με την υποβλητική φύση της Σκιάθου. Στη σκηνή αποτυπώνεται με μια ιδιαίτερη ματιά η ελληνικότητα και ο ανοιχτός ορίζοντας. Στη Β΄ Πράξη του έργου κατά την καταδίωξη τα πάντα αναποδογυρίζουν. Έτσι, αντί να τρέχει η Φόνισσα προς τα βουνά, όπως περιγράφει ο Παπαδιαμάντης, στην παράσταση συμβαίνει το αντίθετο. Η Φόνισσα μένει ακίνητη και η φύση είναι αυτή που γυρίζει γύρω της, την περικυκλώνει και την πνίγει.

 

Ο Πέτρος Τουλούδης, σημειώνει:

«Η εργασία μας στη όπερα Η φόνισσα του Γιώργου Κουμεντάκη ήταν ένας μετεωρισμός μεταξύ παρελθόντος και παρόντος. Σκοπός μας ήταν να δημιουργήσουμε ένα άχρονο πλαίσιο όπου θα λάμβανε χώρα η ιστορία της Φόνισσας. Ένα «δοχείο» όπου θα μπορούσαν ιδέες που πηγάζουν από το κείμενο να μεταφραστούν σκηνικά, προσκαλώντας τον θεατή να παρακολουθήσει τον ρυθμό της μουσικής σύνθεσης, η οποία ήταν και το βασικό σημείο αναφοράς του αφηγήματος. Η σκέψη για τον ρόλο της παράδοσης ως ενός μηχανισμού μεταβίβασης γνώσης και όχι ως ενός φορέα ταύτισης μέσα από μια γραφική εικονογράφησή της ήταν και το βασικό μέλημα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οικειοποιηθήκαμε στοιχεία από το πρωτότυπο έργο, αναπτύσσοντας ιδέες για το πώς θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί ένα τέτοιο εγχείρημα πάνω στη σκηνή. Η χρήση αισθητικών στοιχείων με αναφορές στην παράδοση, τα οποία ήταν δεδομένα εξαρχής από τη δημιουργική ομάδα, αποδόθηκαν ως μέρος ενός συνόλου που θα αναδείκνυε παράλληλα τη μεταφυσική ατμόσφαιρα του κειμένου.

Η όλη διαδικασία ήταν ένα είδος οπτικής και εννοιολογικής ανασκαφής, με ευρήματα που μέσα από την αφαιρετική σκηνική απόδοσή τους εξυπηρετούν τη δραματουργία. Ο σκηνογραφικός σχεδιασμός αναπτύχθηκε γύρω από την ιδέα του σκηνικού ως ενός οργανισμού που θα ανταποκρινόταν στο ψυχικό τοπίο της ηρωίδας. Η αισθητική απόδοση της παράστασης επιχείρησε, ωστόσο, να μην εστιάσει τόσο στη δραματικότητα της πλοκής όσο στο να συνομιλήσει με το σύμπαν που δημιουργεί η ανείπωτη οδύνη της».

Τους φωτισμούς υπογράφει ο Βινίτσιο Κέλι.

 

Διευθύνει ο διακεκριμένος αρχιμουσικός και πρώην καλλιτεχνικός διευθυντής της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών Βασίλης Χριστόπουλος. Την Ορχήστρα της Εθνικής Λυρικής Σκηνής πλαισιώνουν τρεις μουσικοί επί σκηνής, καθώς και τέσσερα χορωδιακά σύνολα. Η ανδρική χορωδία στο βάθος της σκηνής, σε ρόλο ισοκράτη, εστιάζει στα δεινά της ανθρώπινης φύσης, ενώ μια πολυπληθής γυναικεία χορωδία λειτουργεί ως καθρέφτης της καθημερινότητας. Ένα ακόμα ολιγομελές γυναικείο φωνητικό σύνολο με τέσσερις μοιρολογίστρες ερμηνεύει χορωδιακά που βασίζονται στα πολυφωνικά τραγούδια της Ηπείρου. Η Παιδική Χορωδία της ΕΛΣ έχει τον ρόλο του παιδικού χορού που τροφοδοτεί την εγκληματική φύση της Φραγκογιαννούς. Τη Χορωδία της ΕΛΣ διευθύνει ο Αγαθάγγελος Γεωργακάτος και την Παιδική Χορωδία της ΕΛΣ η Κωνσταντίνα Πιτσιάκου.

 

Τον εξαιρετικά απαιτητικό ρόλο του τίτλου θα ερμηνεύσει η διακεκριμένη Ελληνίδα μεσόφωνος με τη διεθνή σταδιοδρομία Μαίρη-Έλεν Νέζη, η οποία έχει ερμηνεύσει πάνω από 40 πρωταγωνιστικούς ρόλους σε κορυφαία λυρικά θέατρα Ευρώπης, Αμερικής και Ασίας, παράλληλα με σημαντική πορεία στη δισκογραφία. Συμμετέχουν διακεκριμένοι και νεότεροι Έλληνες μονωδοί, όπως οι Άννα Στυλιανάκη, Τάσος Αποστόλου, Μυρτώ Μποκολίνη, Βαγγέλης Μανιάτης, Σοφία Κυανίδου, Φύλλη Γεωργιάδου, Γιάννης Χριστόπουλος, Γιάννης Γιαννίσης, Νίκος Στεφάνου, Μαριλένα Στριφτόμπολα, Στελίνα Αποστολοπούλου, Μιράντα Μακρυνιώτη, Γιώργος Παπαδημητρίου.