Συναυλία της Εθνικής Συμφωνικής Ορχήστρας της ΕΡΤ

στο Μέγαρο Μουσικής την Τρίτη 11/10/2022

Με δύο ξεχωριστά, εμβληματικά έργα δύο μεγάλων σύγχρονων συνθετών:

  1. Δημήτρης Παπαδημητρίου: Κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα, αρ. 1
  2. Oscar Navarro: “Θεοί του Ολύμπου”, συμφωνική σουίτα.

 

Στο πιάνο ο αριστουργηματοποιός δεξιοτέχνης Τίτος Γουβέλης.

Μουσική διεύθυνση: Oscar Navarro.

 

Από τον ποιητή Κωνσταντίνο Μπούρα

 

O Δημήτρης Παπαδημητρίου είναι μεγάλος παγκόσμιος συνθέτης. Ξέρει να καταβυθίζεται (ως αυτοδύτης) στα έγκατα τής Μουσικής και να ανασύρει πολύτιμα ευρήματα από το αρχετυπικό Συλλογικό Υποσυνείδητο. Στο ερεβώδες «Κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα, αρ. 1» δημιουργεί δομές, όγκους και «ηχοσκιάσεις» [ας μου επιτραπεί ο νεολογισμός, κατά το «φωτοσκιάσεις»] που αναδεικνύουν την επίγεια περιπέτεια τού ανθρώπινου είδους. Δραματικές εντάσεις με σοφές κορυφώσεις γερά θεμελιωμένες πάνω σε ένα τραγικό υπόβαθρο. Ο Δημήτρης Παπαδημητρίου είναι σαν την Μαρία Καλογεροπούλου: γεφυρώνει την Δυτική Μουσική με το αρχαιοελληνικό παρελθόν της, τότε που λόγος-ιδέα-νόημα και μορφή συνέρρεαν ευτυχώς σε ένα (κάθε φορά) μοναδικό κι ανεπανάληπτο αποκρυσταλλωμένο αμάλγαμα υψηλής ποιητικότητας. Αν ορίσουμε το ποιητικό ύψος ως την αιθερική έμπρακτη αναζήτηση τού Αόρατου, τού Άρρητου, τού Άφατου και την καλλιτεχνική υλοποίησή του με την τέλεια ταπεινότητα που αυτή η διαδικασία συνεπάγεται και προϋποθέτει, τότε κάθε επίτευγμα στον χώρο των Γραμμάτων και των Τεχνών είναι ένα ανεξίτηλο μνημονικό ίχνος, ένα ορόσημο στην πανάρχαια περιπέτεια τού Ανθρώπου να κατακτήσει το Άγνωστο.

Ο Δημήτρης Παπαδημητρίου δεν είναι μετανεωτερικός συνθέτης. Είναι κλασικός. Δεν εκλαϊκεύει, δεν απλοποιεί, δεν εκπίπτει τού αισθητικού και ιδεολογικού του ύψους. Είναι ατόφιος και μοναδικός, εμμένων ως Αλεξανδρινός εις την ποιότηταν.

Τα πρώτα επτά χρόνια τής ζωής του στην μυθική «Πόλιν» τού Μεγάλου Αλεξανδρινού Ποιητή Καβάφη τον εμπλούτισαν με ακούσματα και μουσικές που απλώνονται συνεκδοχικά, συναισθητικά στον ενιαίο και αδιαίρετο κόσμο τής συλλογικής ψυχοσωματικής συνειδητότητας. Η πνευματική εμπειρία ενέχει έναν ορισμένο βαθμό αποστασιοποίησης, όμως ο καλλιτέχνης, όταν είναι πρωτότυπος κι αυθεντικός «ποιητής-συνθέτης-προφήτης», υπερβαίνει ακόμα και το μέσον (ή τα μέσα) έκφρασής τους. Δεν τα κατέχει αλλά τον κατέχουν, τον συναρπάζουν, τον συμπαρασύρουν, τον εκστασιάζουν και μετέχει μεθ’ ημών σε μία τελετουργία που δεν έχει σχεδιάσει ο ίδιος αλλά μια κάποια νόησις ανωτέρα των ταπεινών ανθρώπινων λογισμών μας [όπως ορθώς διαγιγνώσκει ο Καβάφης στο ποίημα «Σοφοί δε προσιόντων»: «Τα μέλλοντα γνωρίζουν οι θεοί, πλήρεις και μόνοι κάτοχοι πάντων των φώτων.»

Το άριστον προϋποθέτει την ταπεινότητα. Ο μεγαλοφυής είναι εχέφρων και συνετός. Μόνον ο μέτριος αφίσταται των ορίων του.

Ο Δημήτρης Παπαδημητρίου θα μπορούσε να είναι στο Hollywood και να γράφει μουσικές για ταινίες ή για μεγαλειώδεις θεατρικές παραστάσεις. Αντ’ αυτού προτιμάει να μελοποιεί νεοέλληνες ποιητές σε μια γλώσσα απαγορευτική για την πλειοψηφία τών κατοίκων τού πλανήτη, δεσμευτική όμως στην αποτύπωση υψηλών νοημάτων και λεπταίσθητων εννοιών.

Κι όπως είπε ο Αριστοτέλης «η αισθητική είναι ΚΑΙ ηθική».

Ο Δημήτρης Παπαδημητρίου τιμάει την Ελλάδα και τον πανανθρώπινο πολιτισμό μας. Θα έπρεπε να τιμηθεί από την Ακαδημία Αθηνών. Πρέπει να λάμψει ακόμα πέρα από τα συνήθη όρια τού πανάρχαιου φθόνου, που κατατρύχει σαν καρκίνος την Ελλάδα μας και να φτάσει στα πέρατα τής γης μεταδίδοντας το ήθος τού Διαφωτισμού που ξεκίνησε από την Δημοκρατία και την δημοκρατία επιστέφει.

Αριστοτεχνική η διεύθυνση τής Εθνικής Συμφωνικής Ορχήστρας τής ΕΡΤ από τον Oscar Navarro, υπεύθυνο όχι όμως για την μουσική διεύθυνση αλλά και για την σύνθεση των δέκα μερών τού δεύτερου μέρους αυτής τής ιστορικής συναυλίας.

Ακούσαμε λοιπόν κατά Navarro τη συμφωνική τού σουίτα “Θεοί του Ολύμπου”, που αναλύεται σε δέκα μέρη, καθένα διαφορετικό για την ηχοχρωματική και ρυθμική περιγραφικότητά του:

 

«Ερμής» – Ο αγγελιοφόρος των θεών στα πέρατα του κόσμου. Εδώ το μουσικό θέμα είναι πανάλαφρο, παιγνιώδες, υπερκινητικό θα έλεγα, όπως το σύγχρονο εμπόριο, όπως η ταχίστη (με ταχύτητα οπτικών μετάδοση τής Πληροφορίας, απαραίτητης προϋπόθεσης για την Γνώση, όταν με Ελευθερία επιτελείται.

 

«Άρτεμις» – Η θεά της φύσης και των άγριων ζώων. Το δάσος τη νύχτα με τα κελαηδίσματα πουλιών και ήχους που τείνουν προς το εφιαλτικό. Κινηματογραφική ατμόσφαιρα θρίλερ.

 

«Άδης» – Θεός του θανάτου. Το απόλυτο Έρεβος. Το Σκοτάδι τής Ορφικής Νυκτός από τα βάθη τού οποίου επαναγεννάται ρυθμικά το Φως. Αισιόδοξη εν τέλει η προοπτική.

 

«Ποσειδώνας» – Θεός της θάλασσας και των σεισμών. Από την απαλότητα τού φλοίσβου στον απειλητικό κατακλυσμό (τής Ατλαντίδας ή τού Δευκαλίωνα) κι έπειτα πάλι η γαλήνη. Η θάλασσα, όπως μόνον οι γεννημένοι γύρω από την «λίμνη» τής Μεσογείου μπορούν να την αντιληφθούν. Ο σύγχρονος Ισπανός συνθέτης εκλαμβάνει τον Ποσειδώνα ως φίλο μάλλον και συνεργό.

 

«Δήμητρα» – Θεά της γεωργίας. Ο πόνος τής γης όταν την οργώνει το αλέτρι. Ο φόβος τής στειρότητας, η αγωνία τής ξηρασίας, οι πληγές τού Φαραώ, οι πανδοκεύτρες ακρίδες, αλλά και η φιλάνθρωπος και φιλάνθρωπος θεά, Δασκάλα στα μυστήρια τής Ελευσίνας. Ζωή και θάνατος συμφιλιωμένα στο ίδιο κέλυφος.

 

«Ήφαιστος» – Θεός της φωτιάς και της μεταλλουργίας. Ο φόβος κι ο τρόμος των μεταλλικών θορύβων που παράγονται από την βιομηχανία, μετά την Πρώτη Βιομηχανική Επανάσταση. Ο Άνθρωπος ως κατατρομοκρατημένο θηρίο σε μεταλλική ζούγκλα με δαιμόνιες μηχανές να αλώνουν τον ύπνο και τον ξύπνιο του.

 

«Απόλλωνας» – Θεός της ομορφιάς, της μουσικής και της τελειότητας. Το Κάλλος, η Αρμονία, η εκπαγλότης.

 

«Αφροδίτη» – Θεά της σεξουαλικότητας, της λαγνείας και του πόθου. Μουσική άρπας. Η αιθέρια ύπαρξις τής μουσικού θεμελιώνει την αισθητική αξίωση ενός τόσο λεπτού για τα δυτικά μας ήθη θέματος. Εδώ εξυμνείται η «Ουρανία Αφροδίτη». Η «πάνδημος» απέχει.

 

«Άρης και Αθηνά» – Θεοί του πολέμου. Ο Πόλεμος που συναιρεί την Τόλμη και τη Σοφία. Ρηξικέλευθος συνδυασμός. Η Επιστήμη στην Υπηρεσία τής Καταστροφής. Η υπεροχή τής Ισχύος. Κι ο «Πόλεμος πατήρ και μήτηρ απάντων (κι απασών)», σύμφωνα με τον παππού μας, τον «σκοτεινό» Ηράκλειτο.

 

«Δίας και Ήρα» – Βασιλιάς και Βασίλισσα των θεών. Εδώ φτάνουμε στην αποθέωση. Οι ενδιάμεσοι «κεραυνοί» ωχριούν εμπρός σε αυτή την πανδαισία τού «νεφεληγερέτη» που απλώς υπάρχει εξουσιάζοντας τον κόσμο με το ηλεκτρομαγνητικό υπερόπλο που φέρει ως ξίφος. Επιστημονική φαντασία, κινηματογράφος και μουσική συναντώνται και συνεργάζονται αυτόνομα συμβάλλοντας στην δημιουργία ενός νοητικού μετεικάσματος υψηλής καθαρότητος.

 

Γενικά, τα δύο μέρη σε συνδυασμό συνθέτουν ένα αρμονικό σύνολο κι όχι μόνον ως προς την ταυτόχρονη συνύπαρξη δύο μεγάλων σύγχρονων συνθετών που θα αποκληθούν σύντομα κλασικοί.

Το πρώτο μέρος απευθύνεται στο βαθύ νοητικό στρώμα τής Πανανθρώπινης Συνειδητότητας. Είναι ως εκ τούτου «τραγικής» υφής και λυτρωτικής επενεργείας. Το δεύτερο μέρος τείνει προς την ψυχαγωγία με την εξωστρεφή περιγραφικότητά του. Και τα δύο μαζί θεραπεύουν δια του σωτηρίου τρόμου και τής ναυαγοσωστικής επιπλεύσεως εν τέλει. «Τα μυστικά της θάλασσας ξεχνιούνται στ’ ακρογιάλια, η σκοτεινάγρα του βυθού ξεχνιέται στον αφρό», όπως θα έλεγε ο νομπελίστας Γιώργος Σεφέρης (Ερωτικός Λόγος, Β’ Απόσπασμα).

Προσωπικά, πιστεύω ότι σε αυτό το δίπτυχο bras de fer κέρδισε ο δικός μας συνθέτης, όχι γιατί έπαιζε εντός έδρας, αλλά υπερείχε ως προς το ύψος τής αισθητικής και τής ηθικής του (ταυτόσημες σύμφωνα με τον Αριστοτέλη). Κι αν το έργο τού Navarro ερωτοτροπούσε με την εμπορικότητα, το συμφωνικό αυτό μεγαλούργημα τού Δημήτρη Παπαδημητρίου συνομιλεί με τους μεγάλους συνθέτες όλων των εποχών. Δεν απομένει πάρα να πάρει τη σύγχρονη παραγνωρισμένη νεοελληνική ποίηση και την απογειώσει πάνω από την σκοτεινιασμένη ανθρωπότητα, να την φτάσει έως την Σουηδική Ακαδημία, όπου να δούμε και να γνωρίσουμε το τρίτο Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας μέσα από το έργο τού ιδιοφυέστερου μουσικού που τιμάει σήμερα την πατρίδα/μητρίδα μας.

 

Δρ Κωνσταντίνος Μπούρας

https://konstantinosbouras.gr