«ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΣΗΜΕΡΑ. ΚΡΙΤΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΓΡΑΦΗ». ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Γιατί «όποιος ελεύθερα και ψύχραιμα συλλογάται, συλλογάται καλά» (Ρήγας Βελεστινλής)

Η μόδα (κάθε είδους μόδα) βασίζεται στον μιμητισμό τού πιθηκοειδούς προγόνου μας (σύμφωνα με τον Δαρβίνο).

Το main stream καθορίζεται από την πρόσληψη (reception) ιδεών και προτάσεων κάποιων πρωτοπόρων που μπορούν να επηρεάσουν την «περιρρέουσα ατμόσφαιρα» της εποχής τους. Παράδειγμα: όταν ο Αλέξης Μινωτής προσπαθούσε να πείσει την Κατίνα Παξινού να ανεβάζουν τα πιο εμπορικά μπουλβάρ και όχι Στρίντμπεργκ, εκείνη τού απάντησε: «Εμείς διαμορφώνουμε το γούστο τού κοινού». Και μπορεί να το πλήρωσε ακριβά αυτό, αλλά όπως και ο εισηγητής αισθητικών και ρυθμολογικών πρωτοποριών Ευριπίδης έμεινε στην Ιστορία ως μεγάλη μορφή τού Παγκόσμιου Πολιτισμού.

Μήπως ο μύθος τής μεταθανάτιας δικαίωσης είναι απλώς μύθος που δεν επαληθεύεται στην πλειονότητα των περιπτώσεων; Αναρωτιέμαι.

Στερεότυπα και προκατασκευασμένες ιδέες παντός είδους σερβίρονται ασυστόλως, σε αφθονία, σε φτηνό σελοφάν κι αμφιβόλου ποιότητος, ενώ τις βρίσκεις παντού, στις προθήκες των βιβλιοπωλείων αλλά και στις άυλες «σελίδες» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Οι image makers δεν διστάζουν ακόμα και να παραχαράξουν ή να καπηλευτούν λόγια μεγάλων ανδρών και γυναικών προκειμένου να προσδώσουν ένα πλέον λαοφιλές προφίλ σε σταρ τής show-biz, τής πολιτικής, ακόμα και τού απλού επιχειρηματικού κλάδου.

Η ματαιοδοξία των ανθρώπων έχει ενισχυθεί από την ολοένα και περισσότερο μεγιστοποίηση τής σημασίας τού ατόμου στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Από την πρώτη βιομηχανική επανάσταση, με τον ατμό, που επέτρεψε την μετακίνηση ανθρώπων, ιδεών κι αγαθών σε μεγαλύτερες αποστάσεις μέχρι την σημερινή Ρομποτική τέταρτη τεχνολογική επανάσταση, όπου η διάχυση τής πληροφορίας, η διάχυση, η ανάδραση, η διάδραση και η ανατροφοδότηση επιτυγχάνεται σε χρονικά διαστήματα που τείνουν στο μηδέν (και θα μετατραπούν εντός ολίγου σε κβαντικά άλματα) ο Άνθρωπος νιώθει όλο και περισσότερο αγχωμένος, ανασφαλής, κατακλυσμένος από κώδικες που αδυνατεί να διαχειριστεί. Τότε ο εγκέφαλός του μεταπίπτει (παρά τα φυσικά και χημικά διεγερτικά) σε κατάσταση ημινάρκης και τότε γίνεται έρμαιο των επιτήδειων διαφημιστών που μπορούν να τού πουλήσουν ο,τιδήποτε περιττό (αν όχι κι επιβλαβές), μπορούν να του επιβάλλουν να καταναλώσει, αφού τα πληρώσει βεβαίως «φύκια αντί για μεταξωτές κορδέλες).

Το αντίδοτο σε όλα αυτά είναι η όξυνση, η εξάσκηση, η ενίσχυση τής Κριτικής Σκέψης.

Ειδικά στον τομέα των πολιτισμικών φαινομένων, όπου τα πράγματα – ως άϋλα και δι-υποκειμενικά – είναι περισσότερο αστάθμητα, εκεί η μόδα, το main stream και τα παγκόσμια αισθητικά ρεύματα, οι διάφοροι -ισμοί επηρεάζουν ακόμα και τους πλέον ευαίσθητους καλλιτέχνες και λογοτέχνες (ειδικά αυτούς: όσο μεγαλύτερη η ενσυναίσθηση τόσο μικρότερη η δυνατότητα αποστασιοποίησης και λογικής, «ψυχρής» επεξεργασίας δεδομένων και πράξεων).

Κι εδώ ανακύπτει το δεύτερο ερώτημα: η Κριτική πρέπει να είναι σε διάσταση με το συναίσθημα;

Μπορεί κάποιος να κρίνει λογικά τα πολιτισμικά και κοινωνικά φαινόμενα χωρίς να εμπλακεί συναισθηματικά;

Κι αν εμπλακεί συναισθηματικά πώς απεμπλέκεται;

Πώς βλέπει τον εαυτό του (και τους άλλους) απ’ έξω έτσι ώστε να μεταβεί από την μικροσκοπική στην μακροσκοπική θεώρηση των πραγμάτων;

Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα δεν είναι διόλου απλή και δεν υπάρχει ίσως μία μονοδιάστατη απάντηση.

Η μεγαλύτερη απόσταση στην Ευκλείδεια Γεωμετρία είναι το διάνυσμα ανάμεσα στην καρδιά και στο μυαλό (με ενδιάμεση στάση στην φωνή).

Αυτό το ιερό τρίγωνο καθορίζει την επικοινωνία μας με τους άλλους (χωρίς να αναφερθούμε στο τρίτο τσάκρα τού ηλιακού πλέγματος που καλύπτει τον στομαχικό κι ανώτερο κοιλιακό μας χώρο – για αυτό και λέμε «δεν μπορώ να το χωνέψω», «μου έπρηξε τα συκώτια» και λοιπά.

Η άσκηση κριτικής με σοβαρό και υπεύθυνο λόγο τόσο στα Γράμματα και στις Τέχνες όσο και στον δημόσιο λόγο προϋποθέτει (κατά την ταπεινή γνώμη μου):

  1. Ρητορική δεινότητα
  2. Επαρκή γνώση των αφηγηματικών τεχνικών
  3. Πλήρη κατοχή των εκφραστικών μας μέσων (γλωσσικών και παραγλωσσικών μέσων)
  4. Αγαθή πρόθεση. ΗΘΙΚΗ
  5. Επικοινωνιακές, κοινωνικές δεξιότητες ιδιαίτερα εξελιγμένες.
  6. Ενεργητική ακρόαση, όραση και συναισθητική ευφυία.
  7. Συναισθηματική ευφυία (ενσυναίσθηση)
  8. Τύχη (η επιρροή των γιγαντιαίων κοσμικών ρευμάτων πάνω στο άτομο είναι καθοριστική – η λεγόμενη περιρρέουσα ατμόσφαιρα είναι σε μεταβατικές, μεταιχμιακές εποχές όπως η δική μας σαν ορμητικός χείμαρρος κι εμείς καρυδότσουφλα στις ταραγμένες υδροδίνες του)…

 

Μπορώ να προσθέσω και άλλες βασικές, ουσιώδεις συνιστώσες τής κοινωνικής ασκήσεως κάθε κριτικής διαδικασίας, όμως θα αφήσω την δική σας συνδημιουργική φαντασία να περιπλανηθούν σε αυτό το αχανές και δυσεξερεύνητο ακόμη τοπίο.

 

Κρίσεις, επικρίσεις, διακρίσεις, κατακρίσεις, υποκρίσεις, αποκρίσεις… Κρίσεις, κρίσεις, κρίσεις. Η Κρίση που διάγουμε εκόντες-άκοντες τα τελευταία χρόνια (τις δύο πρώτες δεκαετίες τού ευοίωνου εικοστού πρώτου αιώνα) είναι καθαρά πολιτισμική. Τα θεμέλια τού δυτικού πολιτισμού μας τρίζουν αλλά δεν κινδυνεύουμε με πλήρη κατάρρευση δίκην Ατλαντίδος, δεδομένου ότι η Ανθρωπότητα έχει επιτύχει ήδη έναν μεγάλο βαθμό Αυτογνωσίας δια της Αυτοκριτικής.

Κι εδώ είναι το κλειδί: κάθε κρίση θα μπορούσε να αποφευχθεί εάν ο κάθε ένας ανθρώπινος παράγοντας, η κάθε μία νοήμων συνιστώσα, μπορούσε – για ένα κλάσμα τού δευτερολέπτου έστω  – να μπει στη θέση (ή στα παπούτσια) τού άλλου, να δώσει τόπο στην οργή και να μπορέσει να δει τον εαυτό του / εαυτό της από μακριά.

Αυτή η απομάκρυνση τού αφηγηματικού φακού από το επί μέρους στο σύνολο λειτουργεί αντί-συνεκδοχικώς και εξασφαλίζει την μέγιστη δυνατή ενσυναίσθηση αφ’ ενός αλλά και την τάχιστη, αρίστη νοητική επεξεργασία των δεδομένων.

Όπως ξέρουμε από το θέατρο, κάθε σύγκρουση προέρχεται είτε από μια βασική παρεξήγηση (ελλιπής πρόσβαση στην Πληροφορία) από κάποιον ή από όλους τους εμπλεκόμενους είτε από κάποια συναισθηματική ανικανότητα να υπερβεί κάθε αντίπαλος τα όριά του / όριά της και να βιώσει για λίγο την εσωτερική διαμάχη/σύγκρουση στην ψυχοσωματική ενότητα τού αντιπάλου.

Η Αντιγόνη τού Σοφοκλή συγκρούεται μετωπικά με τον γηραιότερο και ισχυρότερο Κρέοντα, για τον απλούστατο λόγο ότι εκείνη (ως ανιμίστρια) έχει μεγαλύτερη πρόσβαση στον κόσμο των νεκρών και τους σέβεται περισσότερο από τον τύραννο, αφού θα ζήσει «περισσότερο εκεί παρά εδώ» και γιατί «γεννήθηκε για να αγαπά, όχι να μισεί». Κι εδώ φτάνουμε στον πυρήνα κάθε σύγκρουσης: η Αγάπη, η Φιλότης, ο Ορφικός Έρως είναι ικανή και αναγκαία συνθήκη για να αποφύγουμε να βλάψουμε τον εαυτό μας και τους άλλους.

«Αγάπα τον πλησίον σου ως σεαυτόν».

Ο Οιδίποδας πηγαίνοντας στη Θήβα σκοτώνει σε ένα τρίστρατο έναν ηλικιωμένο άρχοντα που θα μπορούσε να είναι ο πατέρας του και ΕΙΝΑΙ ο πατέρας του ΓΙΑ ΜΙΑ ΤΡΟΧΑΙΑ ΠΑΡΑΒΑΣΗ, από εγωϊσμό, αλαζονεία και περηφάνια. Εάν ήταν περισσότερο υποχωρητικός, σεμνός και ταπεινός, εάν σεβόταν περισσότερο τον εαυτό του και τους άλλους, η τραγωδία θα ήταν ανέφικτη, αδύνατη, ανεδαφική.

Όμως η φύσις τού ανθρώπου, όπως στον περίφημο μύθο τού Αισώπου για τον σκορπιό και τον βάτραχο είναι και η μοίρα του, εφ’ όσον δεν ασκεί με κριτικό τρόπο την ελεύθερη βούλησή του, εφ’ όσον δεν σκέφτεται πριν αντί-δράσει, εφ’ όσον δεν αναλίσκεται σε προσεκτική, αυστηρή, σχολαστική θα έλεγα έρευνα, μελέτη και ανάλυση όλων των δεδομένων τής κάθε στιγμής.

Μα είναι δυνατόν κάτι τέτοιο; Αυτό είναι το τρίτο ερώτημα τής σημερινής μας συνεδρίας. Και σε αυτό θα ήθελα να ακούσω και να δω στην πράξη τις δικές σας απαντήσεις μέσα από παραδείγματα. Κάθε εκδοχή δεκτή, εφ’ όσον δεν αντιβαίνει τον γραπτό και άγραφο, απαράγραπτο ηθικό νόμο «ό,τι μισείς ετέρω μη ποιήσεις».

Η δική μου άποψη είναι πως ναι, είναι δυνατόν να βλέπουμε κάθε στιγμή τον εαυτό μας από ψηλά (κι όχι αφ’ υψηλού) εάν έχουμε επαρκώς και δια μακρόν ασκηθεί στην αυτοκριτική / αυτοεξέταση. Τότε καμία Ιερά Εξέτασις δεν μπορεί να μας τρομάξει. Ο καλός κ’ αγαθός άνθρωπος που είναι εντάξει  με την συνείδησή του και τα έχει καλά με τον εαυτό του και τον κόσμο μπορεί να είναι (σχεδόν) δίκαιος στις κρίσεις του, αυστηρός αλλά εποικοδομητικός με τον εαυτό του και με τους άλλους, μα πάνω απ’ όλα χαρούμενος, ευτυχισμένος, δημιουργικός κάθε φορά που επικοινωνεί – όπως τώρα – ίσοις όροις με τους συνανθρώπους του.

Τότε δεν υπάρχει ανάγκη για κατακρίσεις, επικρίσεις, συκοφαντίες, διαβολές, αφού το συμπάσχειν και το συναισθάνεσθαι είναι στη βάση τόσο της θεατρικής όσο και της αναγνωστικής συνδημιουργικής διαδικασίας.

Την ενσυναίσθησή μας οξύνουν τα λογοτεχνικά και καλλιτεχνικά πολιτισμικά προϊόντα. Ακόμα και η εκπαιδευτική διαδικασία, όπως έχει αποδεσμευτεί σήμερα από το κακώς εννοούμενο κήρυγμα και από την ελέω θεού αυθεντία, αποτελεί μια σύγχρονη μετανεωτερική συνθήκη κοινωνικοποίησης κυρίως και κατ’ εξοχήν με την άσκηση τής κριτικής σκέψης στον Δημόσιο Λόγο.

Και είναι δημόσιος λόγος κάθε καλλιτεχνική ή λογοτεχνική πράξη, ακόμα κι όταν παράγεται στην αρχή κατά μόνας, η προβολή της όμως (το post-production), η συνδημιουργική κατανάλωση και η κριτική της αφομοίωση περνάν αναγκαστικά μέσα από την απολλώνεια αλλά και διονυσιακή διάσταση τής ενιαίας κι αδιαίρετης ανθρώπινης ύπαρξης.

Το εξηγώ αμέσως αυτό: τους αρχαίους ηθοποιούς τους έλεγαν διονυσιακούς τεχνίτες, οι αρχαίες τραγωδίες δομούνταν ως σειρά ψυχρών και θερμών ρήσεων. Στις αριστοφανικές «Νεφέλες» μονομαχούν ο Δίκαιος και ο Άδικος Λόγος, σε απολύτως ίσους χρόνους, που εξασφαλίζονται μέσω μίας κλεψύδρας.

Τι σημαίνει αυτό; Πώς η Διαλεκτική, η κάθε διαλεκτική, απεχθάνεται την διπολική κατηγοριοποίηση ιδεών, ανθρώπων και πράξεων σε άσπρο-μαύρο, καλό-κακό. Η πραγματικότητα είναι πολύχρωμη και πολυποίκιλη, όπως ένα ουράνιο τόξο, περισσότερο κι από αυτό το απλό σχετικά φυσικό φαινόμενο (μία σταγόνα νερού στην ατμόσφαιρα αρκεί για να αναλυθεί μία και μόνη ακτίνα τού ήλιου παράγοντας ετούτο το μεγαλειώδες αποτέλεσμα).

Η πραγματικότητα δεν είναι ποτέ ασπρόμαυρη και πρέπει να ξεκινήσουμε την όποια κριτική μας θεώρηση με αυτή την βασική παραδοχή.

Ακολουθεί η αποδοχή όλων των ελλόγων όντων ως σεβαστών κι αξιοσέβαστων μονάδων.

Και τέλος, η ανεκτικότητα προς κάθε τι διαφορετικό, με μόνο ασφαλές κριτήριο την Αγάπη, την Καλοσύνη και τις αγαθές προθέσεις. Όλοι κάνουμε λάθη κι όλα τα λάθη είναι συγγνωστά ως ανθρώπινα, υπό τον όρον ότι εξετάζονται με αυτοκριτική διάθεση, αποκομίζονται τα ανάλογα συμπεράσματα, αποφεύγεται η άκριτη επανάληψή τους και οδηγούν στην άμεση ή έμμεση αυτοβελτίωση τού ατόμου αλλά και της κοινωνίας μέσα από την Αυτογνωσία.

Αυτό ακριβώς εννοούσε ο Σωκράτης όταν έλεγε: «γνώθι σαυτόν» και «εν οίδα ότι ουδέν οίδα».

Αυτό θαρρώ πως εννοούσε κι ο απόστολος Παύλος, ο απόστολος των εθνών, όταν αφόριζε: «αγάπην δε μη έχων ουδέν ειμί».

Αυτό θα εννοούν όλοι οι προφήτες των καινούργιων θρησκειών που θα έρθουν όταν το ανθρώπινο Πνεύμα εξελιχθεί κι αναγκαστεί να δώσει καινούργιες, ολοκαίνουργιες απαντήσεις στις καινοφανείς προκλήσεις (τεχνολογικές, οικολογικές, συμπαντικές).

Απαραίτητη όμως προϋπόθεση για την εξασφάλιση τής επιβίωσης τού ανθρώπινου είδους είναι η Άσκηση τής Κριτικής του Ικανότητας και η καθημερινή, επείγουσα εξάσκηση κάθε ενός και κάθε μιας από εμάς στην αυτοκριτική, στην ενσυναίσθηση, στην κοινωνικοποίηση, στην επικοινωνία, στην ανεκτικότητα κάθε τι διαφορετικού (ειδικά τού μη επιστητού)…

Λέει ο σαιξπηρικός Άμλετ: «υπάρχουν πράγματα σε γη και ουρανό που η Επιστήμη σας δεν τα φτάνει».

Γι’ αυτό είμαστε εδώ μαζί σήμερα: για να διερευνήσουμε το Άγνωστο, το Άφατο, το Αόρατο, το μη Επιστητό, με όπλο την Λογική αλλά ΚΑΙ το Συναίσθημα, γιατί χωρίς την αγαστή συνεργασία αυτών των δύο δεν θα ήμασταν άνθρωποι αλλά μηχανές.

Τα ρομπότ τού αμέσου μέλλοντος, οι καινούργιοι κβαντικοί ηλεκτρονικοί υπολογιστές θα είναι απείρως ταχύτεροι από εμάς στην επεξεργασία δεδομένων (data), θα στερούνται όμως – ενδεχομένως – ηθικής και συναισθημάτων. Κι εκεί ελλοχεύει ο μεγάλος κίνδυνος, όπως μας προειδοποίησε ολίγον πριν της μεταστάσεώς του ο μεγάλος Αστροφυσικός Stephen Hawking”.

Σας ευχαριστώ πολύ που με ακούσατε.

Ο λόγος ελεύθερος σε όλες τις πτέρυγες…

Τα πτηνά έχουν την συναίσθηση τού σμήνους (ειδικά όταν έρχεται βροχή ή μεταναστεύουν). Εμείς, ως είδος, είμαστε ακόμα μακριά από αυτή την επίγνωση…

Ας εργαστούμε όλοι μαζί για την συνειδητοποίηση τής ενότητας των πάντων. Μόνον έτσι θα επιστρέψουμε στην «Ιθάκη», στην κοσμική Εστία μας, στο Άπαν, στο Πρωταρχικό Ένα (All that Is), στο πλατωνικό Όντως Όν.

Αμήν. Γέγονε, Γέγονε, Γέγονε…

 

Δρ Κωνσταντίνος Μπούρας, ποιητής-κριτικός-θεατρολόγος-μεταφρασιολόγος

https://konstantinosbouras.gr

 

1 Comment

  1. Εξαιρετική προσέγγιση, που, θεωρώ ότι παράγει τις, επιθυμητές, αλληλουχίες σκέψης, ερωτημάτων, δημιουργικού προβληματισμού.
    Πιστεύω ότι αυτό που λείπει στον σύγχρονο άνθρωπο, είναι ο χρόνος και η επίμονη υπομονή ώστε να επεξεργαστεί και να αφομοιώσει τά ερεθίσματα που δέχεται/παράγει (;;)με ταχύτητα που υπερβαίνει εκείνη τού ήχου…
    Ευχαριστώ για την «κινητοποίηση»της κριτικής διαδικασίας, πού, δυστυχώς, παραμελείται στις μέρες μας!

Leave a Reply

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Αρχείο