Γράφει ο ποιητής, θεατρολόγος, μεταφρασεολόγος και κριτικός Κωνσταντίνος Μπούρας.
Δεν είναι μόνον η δελεαστική σκηνή τής αντιπαράθεσης μεταξύ Δικαίου κι Αδίκου Λόγου που ανασύρει από τα βένθεα τής Συλλογικής Συνειδητότητας οικεία κακά και διαχρονικές συμφορές.
Το εάν ο άνθρωπος είναι «φύσει καλός» ή όχι τίθεται εν αμφιβόλω σε εποχές κρίσεων, όπως ήταν ο εμφύλιος Πελοποννησιακός Πόλεμος.
Το πλατωνικό ιδεώδες για τον πολίτη, που μόνον όταν είναι «καλός τε και αγαθός» γίνεται δεκτός στην ιδανική ευτοπία, επίσης υπονομεύεται από την σύγχρονη κβαντική θεώρηση τής «γάτας τού Σρέντιγγερ», που δύναται να είναι και ζωντανή (ή) και νεκρή, ανάλογα με την προσωπική γωνία και την εμπλοκή τού εκάστοτε παρατηρητή.
Οι «Νεφέλες» τού σοβαρού και πολυσήμαντου κωμικού ποιητή Αριστοφάνη είναι επίκαιρες γιατί μιλάει για τον «Δίνο» [και ουχί δίνη] στο κέντρο τού Γαλαξίας μας, γιατί απηχεί όλες τις θεωρίες των λεγομένων «προσωκρατικών φιλοσόφων», που επαληθεύονται σήμερα στο επιστημονικό πείραμα Cern.
Και δεν είναι μόνον ο σταρ «Ηράκλειτος» διαχρονικός, αλλά και όλη η χορεία των ομοτέχνων του ποιητών-οραματιστών φιλοσόφων που εμβαπτίστηκαν στην ίδια «περιρρέουσα ατμόσφαιρα».
Ούτως ή άλλως το «ενεργοπληροφοριακό πεδίο» εμπεριέχει την πέμπτη διάσταση τού αιθέρα (akasha στα σανσκριτικά).
Ήδη η σύγχρονη μαθηματική θεωρία περί υπάρξεως 144 διαστάσεων είναι συνέχεια τής προ-μονοθεϊστικής αντίληψης για τον Κόσμο.
Τα λεγόμενα «ακασικά πεδία», το «πέμπτο στοιχείο» (quintessence), ο ποιητής-προφήτης (poeta vates), η (ταυτόχρονη) έν-πνευση [έννοιες απροσπέλαστες και αόριστες στην κοντόθωρη προοπτική των σημερινών υλιστών] καταδεικνύουν τού Λόγου το αληθές: ότι υπάρχει κάτι πέρα από την δοκησίσοφη αλαζονεία μας (το Άρρητο, το Άφατο, το Άγνωστο, το Αόρατο).
Οι σημερινοί «άθεοι» ρασιοναλιστές μοιάζουν με εκείνους τους σοφιστές που παρωδεί ο Αριστοφάνης (και) στις «Νεφέλες» του και στους «Σφήκες» και αλλού.
Το ουσιαστικό «σοφιστεία» ορθώς (ή δυστυχώς) πέρασε στην νεοελληνική γλώσσα μας ως συνώνυνο τής απάτης, της στρεψοδικίας, της κακοδικίας, του χειρισμού των απλών, καλοπροαίρετων ανθρώπων.
Μοιάζει με εκείνες τις ακατάληπτες φληναφηματολογίες που κ(λ)οπτοράπτουν οι σημερινοί σοφολογιότατοι, χωρίς να διαφέρουν από τους Miles Gloriosus ως προς την επεκτατική μανία τους….
Κι αυτό επίσης είναι ένα τρανό επίτευγμα τού τρανού τραγικωμικού ποιητή Αριστοφάνη: γεφυρώνει είκοσι και πέντε αιώνες, αποδεικνύοντας – εμμέσως πλην σαφώς – ότι ελάχιστα έχουν αλλάξει και ότι το ανθρώπινο είδος παραμένει τραγικά ανεξέλικτο, ανεκδιήγητο, ανεξεταστέο, τραγελαφικό…
Μια σημερινή παράσταση των αριστοφανικών «Νεφελών» προσομοιάζει με τον μολιερικό «Μισάνθρωπο» (τηρουμένων των χωροχρονικών αναλογιών), γιατί πρόκειται για τη δραματικότατη σύγκρουση μεταξύ τού ψευτοδιανοούμενου, κουλτουριάρη λογίου ποιητικολογούντος και τού αληθούς Ποιητή, που είναι και λαϊκός και αστός («και του αλωνιού και του σαλονιού»), που εγγράφει υποθήκες για το μέλλον ως α-Ληθής μάρτυρας τής εποχής του στο αόρατο Δικαστήριο τού Πανδαμάτορα Χρόνου, τού τελικού ακριβοδίκαιου Κριτή όλων μας.
Αυτό είναι και το κλειδί – που κατά τη γνώμη μου – μάς βοηθάει να αποκωδικοποιήσουμε το αριστοφανικό κρυπτικό κείμενο (όπως έφτασε έως εμάς, βεβαίως)…
Τόσον ο Μολιέρος όσον κι ο Αριστοφάνης, ο Σαίξπηρ, ο Ευριπίδης, ο Μένανδρος, ο Πλαύτος κι ο Τερέντιος, ο Ρακίνας, όπως και τόσες/τόσοι άλλοι/άλλες μάχιμοι και μαχητικοί πνευματικοί άνθρωποι διεθνούς βεληνεκούς, θυσίασαν την στενά εννοούμενη επιβίωση και το άμεσο συμφέρον τους προκειμένου να διδάξουν τους επόμενους διανοητές.
Όταν όμως περισσεύει η ανοησία, η εντροπία εκτινάσσεται στα ύψη, επαυξάνοντας το χάος των «κλειστών» θερμοδυναμικών συστημάτων.
Μέσω όμως τής δραματοθεραπευτικής ηλεκτρομαγνητικής επαγωγής κάθε ρασιοναλιστική απόπειρα συσκοτισμού καταλύεται, ακυρώνεται στην πράξη κάθε προσπάθεια ποδηγέτησης.
Από αυτή την άποψη νομίζω ότι οφείλουμε να ξαναδούμε τα υβριδικά δράματα των κλασικών ποιητών χωρίς στεγανά και δίχως παρωπίδες και να μην διστάσουμε να αναζητήσουμε τις καίριες αιχμηρές καυστικές σατιρικές αναλογίες με την δική μας χαοτική μεταιχμιακή μεταβατική εποχή μας.
Στην ουσία πρόκειται για μία «μετά-φραση», ανάπλαση συνδημιουργική τού πρωτοτύπου, περνώντας το όμως με ιδιαίτερη προσοχή μέσα από τον ηθμό τού μετασχηματισμού των αξιών τα τελευταία δυόμιση χιλιάδες χρόνια.
Δεν ταιριάζει ο όρος «ελεύθερη απόδοση» ή «δια-σκευή», για τον απλούστατο λόγο ότι δεν θίγεται διόλου η αρχική συγγραφική πρόθεση, όπως διαφαίνεται ως εκ τού αποτελέσματος, ειδικά σε έργα όπως οι «Νεφέλες».
Ο Αριστοφάνης δεν υπονομεύει μήτε τον Σωκράτη μήτε τον Ευριπίδη μήτε καν τους σοφιστές. Απλώς τους χρησιμοποιεί ως έναυσμα για την καυστική δημοκρατική τού σάτιρα και τα όποιο έργο, ρητό ή γνωμικό τους είναι απλώς η πρώτη ύλη στο ποιητικό εργαστήριό του.
Δεν υπάρχει επομένως – κατά την ταπεινή μου γνώμη, πάντα – περιθώριο σοβαρής «ενοχοποίησης» τόσο για την θανάτωση τού Σωκράτη με κώνειο στην Αθήνα όσο και για τον μαρτυρικό θάνατο τού Ευριπίδη στην Πέλλα.
Όμως ο λαϊκισμός είναι πειρασμός και σίγουρα γεμίζει ασφυκτικά το ταμείο. Πάντως, «μετά την απομάκρυνσιν από το ταμείον (κι από το πρώτο αποτεφρωτήριο/ανακυκλωτήριο – λέω εγώ, ο ταπεινός, αριστοφανίζων – ουδέν λάθος αναγνωρίζεται».
Δυστυχώς, όπως λέει ο Πλάτων στο «Συμπόσιο» οι αληθινά σοφοί δεν φιλοσοφούν και οι φιλοσοφούντες μεταφέρουν απορίες αλλά απομακρύνονται κάθε φορά από τη Γνώση, που δεν είναι συνώνυμη με την Πληροφορική κι οπωσδήποτε πόρρω απέχει από την α-Λήθεια.
Ο Διογένης «με το φανάρι» αναζητεί ανθρώπους, όπως οι ευτοπικοί ήρωες στις ουτοπικές Νεφελοκοκκυγίες, αριστοφανικές ή μη.
Η Θεωρητική Φυσική Υποατομικών Σωματιδίων, η σύγχρονη Μαθηματική Επιστήμη, η Κβαντομηχανική μιλάνε για πλείονες των τεσσάρων διαστάσεων, για πολλαπλά σύμπαντα, για παράλληλες πραγματικότητες, για ταυτόχρονες υλοποιήσεις αντιθέτων… πέρα από κάθε ορθολογισμό παλαιάς κοπής, μακράν πολύ από την Ευκλείδεια Γεωμετρία των παιδικών μας χρόνων.
Ο Σωκράτης με την περίφημη «μαιευτική» του μέθοδο θέτει ερωτηματικά, δεν δίνει όμως τελεσίδικες απαντήσεις, μήτε καν προσωρινές!
Αυτή είναι η πραγματική απόδειξη τής σοφίας του. Συν το αδιαμφισβήτητο γεγονός ότι δεν συνέγραψε ο ίδιος κάποιο γνωστό πόνημα. Αντιθέτως, οι άλλοι ασχολήθηκαν μαζί του μεθερμηνεύοντας τον πολυσύνθετο, πολυεπίπεδο λόγο του κατά το δοκούν. Ανάμεσα σε αυτούς και ο Ποιητής Αριστοφάνης, που κατέστη διαχρονικός (όπως και ο Πλάτων), γιατί μάλλον ήθελαν να σταδιοδρομήσουν ως τραγικοί (ή – έστω – λυρικοί) Ποιητές [το απόγειο τής γλωσσ(οπλαστ)ικής δημιουργίας].
Κάθε μυθοπλαστική απόπειρα είναι «μετάφραση», διασκευή, ερμηνεία…
Το θέμα είναι να έχουμε την επίγνωση των όποιων ορίων, να θέτουμε σαφή ερευνητικά πλαίσια, να μελετούμε τα γραπτά, να διερευνούμε πώς έφτσαν έως εμάς τα κείμενα και – προ πάντων – να αναζητούμε αναλογίες.
Δρ Κωνσταντίνος Μπούρας
