Από τον θεατρολόγο και κριτικό Κωνσταντίνο Μπούρα

gilgames_photo1_web

Μελετούσα συστηματικά το έπος του Γκιλγκαμές στην αγγλική και κατοπινότερα στη γαλλική γλώσσα, από τότε που ήμουνα πρωτοετής στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (1979). Η παράλληλη σπουδή των δικών μας αρχαιοελληνικών επών στο πρωτότυπο, με οδήγησε το 1990 στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου είχα την ευκαιρία να εντρυφήσω επί πέντε συναπτά έτη στους αρχαίους πολιτισμούς και στα δραματικά τους κατάλοιπα.

          Η ομοιότητα του έπους του Γκιλγκαμές με την Ιλιάδα και την Οδύσσεια είναι προφανής. Η ανάγκη του νέυο άνδρα να αποδείξει την πολεμική του αξία και να κατατροπώσει τους «εχθρούς», προσπορίζοντας αγαθά-προνόμια-εξουσία-δόξα  στη φυλή και στον οίκο του οδηγεί στην Ύβριν της αλαζονείας αφού κατασπαταλούνται οι φυσικοί πόροι, καταστρέφονται τα δάση, καταστρατηγείται η φυσική ροή των υδάτων και των ανθρώπινων συναισθηματικών ροών ενέργειας, αφού η βία, ο εξανδραποδισμός κι η υποδούλωση ανθρώπινων όντων είναι αντίθετος σε κάθε παγκόσμια και ηθική τάξη του Συμπαντικού Ενεργειακού Νόμου και Δικαίου (βλ. «Αντιγόνη» του Σοφοκλή). Ο Γκιλγκαμές, όπως κι ο Αχιλλέας, ο Αγαμέμνονας, ο Μενέλαος κι ο Οδυσσέας, ευθύνονται για την επίθεση εναντίον της Τροίας και για την εξόντωση των φορέων (υλικών και ανθρώπινων) ενός ολόκληρου πολιτισμού. Ο Γκιλγκαμές κρατάει, εφαρμόζοντας το δίκαιο του ισχυρότερου το προνόμιο να κοιμάται με τις παρθένες την πρώτη νύχτα του γάμου, κόβει τους κέδρους για να χτίσει «πόλεις» και γλεντάει μέχρις ύβρεως. Αυτό σκανδαλίζει τους αθανάτους και πλάθουν γι’ αυτόν το αντίπαλο δέος, τον Ένκιντου, με τον οποίο όμως αφού μονομαχήσει συμφιλιώνεται και γίνεται αδελφοποιτός. Το δίδυμο είναι τόσο αχτύπητο, που, ως άλλος Ιππόλυτος, ο Γκιλγκαμές αρνείται την ερωτική εξουσία της Αφροδίτης-Ιστάρ. Από εκεί και μετά «πτώσις του είναι βεβαία» (για να θυμηθούμε τον μυστικιστή Αλεξανδρινό ποιητή). Ως Οδυσσεύς, περιπλανείται ανά τας ρύμας και τα αγυιάς του Κάτω Κόσμου, συναντά αλλοδιαστασιακά όντα, περνάει ενεργειακές πύλες, βρίσκει την αθανασία και την χάνει, αφού το γνωστό μας φίδι από τον Κήπο της Εδέμ του κλέβει το μαγικό βοτάνι, ενόσω ο ήρωάς μας βυθίζεται στον αναπόδραστο για την ανθρώπινη φύση ύπνο. Εδώ ας θυμηθούμε την θαυμαστή πραγματεία του Παναγή Λεκατσά για τον ύπνο του Οδυσσέα σε σπήλαια, πριν από κάθε περιπέτεια της αδιάκοπης περιπλάνησής του, στο δρόμο της επιστροφής για την κοσμική Εστία, την «Ιθάκη». Ας θυμηθούμε επίσης τον Σαιξπηρικό Πρόσπερο από την «Τρικυμία», που δηλώνει ότι την «ύπαρξή μας ύπνος την περιβάλλει» και βυθίζει τα θύματά του σε βαθύ ύπνο πριν εξασφαλίσει την επανεπίτευξη της κοσμικής τάξεως και την αποπληρωμή των καρμικών χρεών.

          Με το σύστημα Γκουρτζίεφ, πάνω στο οποίο στηρίζεται η θεατρική Ομάδα Ρόδα, ερμηνεύεται η παραδοχή του Θανάτου από τον Γκιλγκαμές ως αρχή σοφίας. Για την αρχή ελληνική (κι ευρύτερα μεσογειακή-μεσοποταμειακή) σκέψη όμως, ο θάνατος είναι αρρώστεια και ατύχημα, ατέλεια της ανθρώπινης σωματικής δομής, κατασκευαστικό λάθος του υλικού φορέα της ψυχής και δεν έχει καμία μεταφυσική-ιδεαλιστική-ρομαντική διάσταση. Ο Έρωτας, ως αντίπαλον δέος του Θανάτου, δεν είναι κυρίαρχο δίπολο στην ανθρώπινη Φιλοσοφία πριν την επικράτηση των μονοθεϊστικών θρησκειών και κοσμοθεωρίων. Βεβαίως, μιλάει η Αντιγόνη του Σοφοκλή για το «Ύστατον Φως», βεβαίως όλοι οι φωτισμένοι της Αρχαιότητας συμφιλιώνονται με την ιδέα ότι είμαστε όλοι περαστικοί από αυτόν τον κόσμο, σε αυτή την Τρίτη διάσταση, όμως ο Ηρακλής επιτυγχάνει τη θέωση και συντρώγει και συνπίει και ψυχαγωγείται μετά των αθανάτων. Έτσι κι ο Γκιλγκαμές αν νικούσε τον Ύπνο (αδελφό του Θανάτου) και δεν συμπεριφερόταν σαν τις αδύναμες μωρές παρθένες της Βιβλικής διηγήσεως, θα είχε ολοκληρώσει την γήινη τροχιά του ως ημίθεος και ήρως με τη θέωσή του. Αυτό το «ατύχημα» για την προχριστιανική σκέψη, στην παράσταση του θεάτρου Ρόδα εμφανίζεται ως ευλογία.

          Βεβαίως, ο κάθε σκηνοθέτης έχει το δικαίωμα να ερμηνεύει τα αρχαία κείμενα κατά το δοκούν κι από σύγχρονη σκοπιά. Όμως, αυτή του η προσπάθεια μπορεί να συμβαδίζει ή να αντιβαίνει στην ουσία αυτών τούτων των κειμένων.

          Εν πάση περιπτώσει, με απόλυτη πειθαρχία οι ηθοποιοί του θιάσου Ρόδα, υπάκουσαν στα κελεύσματα της Μαρίας Περετζή, μας έδωσαν μια καθόλα νόμιμη κι ενδιαφέρουσα προσπάθεια επανατελετουργοποίησης (reritualisation) των αρχαίων κειμένων (δραματικών και μη), δημιούργησαν μια παράσταση συνόλου που ανεδείκνυε (μέχρι ενός σημείου) τον λόγο κι έδωσε την ευκαιρία στον πρωταγωνιστή Δημήτρη Γασπαράτο να αποσπάσει βραβείο για την ερμηνεία του επώνυμου ρόλου. Όλα αυτά καλά και θαυμαστά.

          Μήπως θα ήταν προτιμότερο όμως αυτή η καλή και συγκροτημένη και πειθαρχημένη ομάδα, που τείνει να δημιουργήσει σχολή θεατρική, να πλάσει τα δικά της αυτοσχέδια κείμενα-δρώμενα-τελετές, βασισμένα μεν στους αρχαίους μύθους, χωρίς όμως την μεθ-ερμηνεία των σωζομένων από την Αρχαιότητα κειμένων. Όλα αυτά τα «μετά» το μεταμοντέρνο που αντιμετωπίζουν κάθε κείμενο ως υλικό παράστασης είναι μια παιδική αρρώστεια του θεάτρου (και της λογοτεχνίας) στην αυγή του εικοστού πρώτου αιώνα, όμως ας γίνουν το έναυσμα για να σκαρώσουμε τα δικά μας πρωτότυπα κείμενα που θα φωτίσουν τις επόμενες γενεές και θα σταθούν φάροι κι ορόσημα του πανανθρώπινου πολιτισμού μας.

          Η εσωτεριστική μέθοδος του συστήματος Γκουρτζίεφ (ενός πραγματικά σοφού και φωτισμένου όντος) συμβάλλει στην αυτογνωσία των ερευνητών. «Ζητήσετε και θα σας δοθεί». Η αυτογνωσία είναι πρώτο υλικό και προαπαίτηση της θεατρικής πράξης. Η Ελληνική Σκέψη όμως, από την Αρχαιότητα έως σήμερα είναι αντισυστημική κι «αν-αρχική». Διαβάστε την εκπληκτική μελέτη του Dodds «Οι Έλληνες και το Παράλογο» (στην οποία παραπέμπει κι ο Σεφέρης). Στους πέντε Έλληνες υπάρχουν έξι αρχηγοί. Επτά Έλληνες έχουν δέκα γνώμες, αφού αλλάζουν συχνά τις απόψεις τους. Όλα τα συστήματα κι οι μέθοδοι είναι καλά εφ’ όσον μας οδηγούν στο Πρωταρχικόν Φως (Φάος για τον Όμηρο). Όπως λέει ο Osho, o «μεσογειακός», ο Ζορμπάς, ο επικούρειος φιλόσοφος, είμαστε όλοι φωτισμένοι, φτάνει να το θυμηθούμε. Μόλις φτάσουμε στην εκστατική εκείνη κατάσταση της άνευ μεσαζόντων επικοινωνίας με το Θείον, τότε ο γήινος ή ο άσαρκος Δάσκαλός μας θαυμάζουν την επίτευξη του στόχου από τον μαθητή και προχωρούν να προσφέρουν τα φώτα τους σε άλλους μαθητές. Τόσο απλά. Η ασσυροβαβυλωνιακή προσκόλληση σε ελέω θεού αυθεντίες γεννάει την παρεξήγηση περί του αλαθήτου παπών και άλλων φωστήρων. Κάτι τελείως αντίθετο με την Ελληνική Σκέψη, όταν ο μεγάλος Σωκράτης δηλώνει ότι δεν γνωρίζει τίποτα και προτρέπει τους μαθητές του να μην σταματούν ποτέ να ερευνούν και να γνωρίζουν τον εαυτό τους μέσα από την αλληλεπίδρασή τους με τους άλλους.

          Μετά από αυτή την κοινοποίηση σκέψεων που μου γέννησε η άκρως ενδιαφέρουσα παράσταση της Ομάδας Ρόδα, θα σπεύσω να παρακολουθήσω όλες τις επόμενες δουλειές της, ακόμα κι αν ο βιοποριστικός μου φόρτος με δυσκολέψει.

          Όσο για τις ερμηνείες και την κριτική του θεατρικού γεγονότος, αυτή δεν μπορεί να επιτευχθεί με την αυστηρότητα που ο θεσμός επιβάλλει, επειδή πρόκειται μάλλον για μια αξιοσημείωτη «ερασιτεχνική» (με την καλή έννοια) παραγωγή, που υπηρετεί την διδασκαλία του μεγάλου διανοητή και αναζητητή της Αλήθειας Γκουρτζίεφ.

          Μακάρι να πληθαίνουν οι ερευνητές του Αγνώστου και στο θέατρο. Τότε μπορεί να φτάσουμε σε μια καινούργια πνευματική άνθηση και στη δημιουργία φιλοσοφικών σχολών που θα λαμπρύνουν και πάλι την Ελλάδα και θα την καταστήσουν παγκόσμιο κέντρο ακαδημαϊκής εκπαίδευσης πρωτότυπης, σύγχρονης και δημιουργικής που θα υπηρετεί τις ανάγκες του εικοστού πρώτου αιώνα και θα βοηθήσει τον άνθρωπο να υπερβεί την πολιτισμική Κρίση οδηγώντας τον σε έναν καινούργιο Χρυσούν Αιώνα. Γέγονε!!!

Κωνσταντίνος Μπούρας

www.konstantinosbouras.gr

Πληροφορίες για την παράσταση από τον επίσημο διαδικτυακό τόπο της ομάδας Ρόδα:

http://www.rodatheater.gr/gr/index.htm

ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ

ΣΚΗΝΟΘΕΣΙΑ
Μαρία Περετζή

ΚΕΙΜΕΝΟ
Δημήτρης Περετζής / Μαρία Περετζή

ΣΚΗΝΙΚΑ
Νίκος Τσιουμπλεκτσής

ΜΟΥΣΙΚΗ
Τάκης Πατερέλης / Πία Πιερράκου / Δημήτρης Γασπαράτος / Γιώργος Ντούνης / Μαρία Περετζή / Πάτυ Παπαγεωργίου / Ιουλία Βεντίκου / Αγγελος Γιαννάτος / Γιάννης Καλημέρης / Δήμητρα Παπαδημητρίου

ΚΟΣΤΟΥΜΙΑ
Μαρία Περετζή / Ιουλία Βεντίκου / Βίκη Τσέλιου / Αθηνά Παπαφώτη / Αννα Κυπραίου / Μαρία Τσούγκα

ΧΟΡΟΓΡΑΦΙΕΣ
Μαρία Περετζή

ΗΧΗΤΙΚΑ
Δημήτρης Γασπαράτος / Ηλίας Πιλάτος

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ
Φώτης Τραγανουδάκης / Μαρίζα Πελεκάνου / Ορφέας Περετζής

ΦΩΤΙΣΜΟΣ
Μαρία Περετζή / Δημήτρης Νέλλας

ΜΑΚΙΓΙΑΖ
Πάτυ Παπαγεωργίου / Ιουλία Βεντίκου / Δήμητρα Παπαδημητρίου / Υρώ Τσιουμπλεκτσή

ΥΠΟΚΡΙΤΙΚΑ
Γκιλγκαμές – Δημήτρης Γασπαράτος
Ενκιντού – Γιώργος Κωστογιάννης
Αφηγητής – Σταύρος Κάππας
Ιστάρ – Ιουλία Βεντίκου
Σάμχατ – Εύα Αυλίδου
Χουμπαμπά / Νώε – Σταμάτης Λόγος
Σάμας – Νίκος Τσιουμπλεκτσής
Νινσούν – Αννα Κυπραίου
Φίδι – Κωνσταντίνα Μπαξεβάνη
Ουρσαναμπί – Δημήτρης Νέλλας
Χοροί – Αλέξανδρος Μπάτσης / Γιώργος Ντούνης / Μαρίζα Πελεκάνου / Πάτυ Παπαγεωργίου / Γιάννης Καλημέρης / Γιάννης Αγγέλης / Αθηνά Παπαφώτη / Υρώ Τσιουμπλεκτσή / Μαρία Τσούγκα / Βίκυ Τσέλιου / Δήμητρα Παπαδημητρίου / Πία Πιερράκου / Χρυσούλα Μπλέτσα

ΓΚΙΛΓΚΑΜΕΣ – Το μέγα Βαβυλωνιακό έπος

Ο Γκιλγκαμές, βασιλιάς της πόλης της Μεσοποταμίας Ουρούκ που τα ερείπιά της έχουν εντοπιστεί στο σημερινό Ιράκ, υποτίθεται πως ήταν τρισέγγονος του Νώε. Το έπος που περιγράφει τις περιπέτειές του, θεωρείται το παλαιότερο ποίημα της ανθρωπότητας. Στην αφήγησή του διαπλέκονται δεκάδες ιστορίες, πολλές από τις οποίες εμφανίζονται στις μυθολογίες άλλων λαών, όπως των Εβραίων και των Ελλήνων.

Το έπος που διηγείται τη ζωή του Γκιλγκαμές είχε επιβιώσει μέσα στις χιλιετίες στην προφορική μνήμη των λαών τις Καυκασίας, μέσα από τις απαγγελίες των ασόκ, των παραδοσιακών αφηγητάδων. Έξαφνα, στα τέλη του 19ου αιώνα, οι αρχαιολόγοι ανακάλυψαν σε ανασκαφές στην αρχαία Βαβυλώνα τις πρώτες πήλινες πλάκες σε σφηνοειδή γραφή πάνω στις οποίες ήταν χαραγμένο το πρωτότυπο κείμενο, ίδιο σχεδόν λέξη προς λέξη, όπως είχε διασωθεί με το προφορικό λόγο. Πινακίδες που βρέθηκαν από τότε σε πολλά σημεία της Μέσης Ανατολής επιβεβαίωσαν τη γνησιότητα του έργου. Μέχρι σήμερα έχουν ανασυνταχθεί τρεις διαφορετικές εκδοχές του, η λεγόμενη Βαβυλωνιακή, η Σουμεριακή και η Ασσυριακή.

Για την απόδοση από την ΡΟΔΑ, το έργο διαπλάστηκε σε μορφή θεατρική, μεταφρασμένο και διασκευασμένο ανάλογα.

Διαβάστε επίσης:

– Το έπος του Γκιλγκαμές με φιλοσοφία Γκουρτζίεφ, του Τασου Οικονομου στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ.

– Το έργο “Γκιλγκαμές” και οι συμβολισμοί του.