Από τον ποιητή, θεατρολόγο και κριτικό Κωνσταντίνο Μπούρα

 

Πολλές φορές αναρωτιέμαι: «πόσος κόπος για λίγα ψυχία αθανασίας;». Τι έχει μείνει από τη Σαπφώ σήμερα; Σχεδόν τίποτα. Πολύ λίγα. Ο βαρύγδουπος μύθος για την «ογδόη μούσα», μια πολυτάραχη – ως φαίνεται ζωή – με ενεργή ανάμειξη στα πολιτικά του νησιού της (ως αντίπαλος του τυράννου Πιττακού) και μια αυτοκτονία για τα όμορφα μάτια τού Φάωνα (του ρομαντικού φυγάδα ψαρά, αυτοδύτη κι αδελφού του Πιττακού). Λιγοστοί στίχοι, αρκετοί όμως για να συναγάγεις το όλον από το μέρος (σχήμα κατά συνεκδοχήν). Από το δέντρο μπορείς καμιά φορά να φανταστείς και να ζωγραφίσεις το δάσος.

Τι θα ήταν η Σαπφώ χωρίς το τέλος της, χωρίς τον αντισυμβατικό βίο και την πολιτεία της; Διαπερνώντας τα όρια και τις συμβατικότητες της εποχής της πήγε πολύ πέρα κι από μητέρα κι από σύζυγος. Έφτασε να δώσει το όνομά της στην ομοερωτική συντροφιά μεταξύ νεανίδων. Πόσο όμως μπορεί ν’ αληθεύει κάτι τέτοιο; Όπως και με τον Καβάφη, η εξιδανίκευση της επιθυμίας προκαλεί αντιστροφές, αφού ως φαίνεται από την Κβαντική Φυσική τα ομώνυμα έλκονται ενώ για τα θηλαστικά (μετά τον χωρισμό και την διάκριση των φύλων στον Κήπο της Εδέμ) φαίνεται πως έλκονται κυρίως τα ετερώνυμα. Μάλιστα. Και τι σημασία έχει αυτό στις μέρες μας; Καμία. Η Ποίηση, η Ποίηση είναι το ζητούμενο σε μια υλιστική, καταναλωτική εποχή που έχει απολέσει προ πολλού τη σύνδεσή της με την Φύση κι ως εκ τούτου κάθε λογική, την εκ του μέτρου εκπηγάζουσαν.

Η Σαπφώ είναι ερωτική όσο πολλές θεότητες και θεές που λατρεύτηκαν στον ευρύτερο χώρο της Μεσογείου. Η ψυχοδυναμική των ελαχίστων γραπτών καταλοίπων της όμως, εκτός από «κλασική» ταιριάζει και στον Ρομαντισμό και γι’ αυτό επιβίωσε δυναμωμένη κι αναζωογονημένη έως τις μέρες μας τουλάχιστον.

Πρόκειται για μια ποίηση ιδεών, μη φορμαλιστική, μη βερμπαλιστική, μη μινιμαλιστική (όλα με «μη»). Και πώς θα μπορούσε να γίνει αλλιώς; Η υπερχειλίζουσα ερωτική επιθυμία πριν τον επάρατο χωρισμό ψυχής και σώματος που προκάλεσε τόσες νευρώσεις και ψυχώσεις στον Δυτικό Άνθρωπο και σύμφωνα με πολλούς εναλλακτικούς θεραπευτές και διανοητές (όπως ο Βίλχεμ Ράϊχ στο περίφημο «Άκου ανθρωπάκο»), πολλοί σύγχρονοι αμφισβητίες διεκδικούν επαξίως τον τίτλο του πνευματικού ανθρώπου θεωρώντας πολλές αυτοάνοσες αναταραχές του ανθρώπινου βιολογικού μηχανισμού ως αποτέλεσμα της βιαίας παρανοήσεως για το ρυπαρόν τού σώματος και το αποδιοπομπαίον πολλών φυσικών λειτουργιών του.

Η Σαπφώ θα είναι πάντα εδώ να μας θυμίζει (με τα ελάχιστα ποιήματά μας) που με τα πολλά κενά, τα αποσιωπητικά και τις ελλείπουσες τελείες δίνει γενναιόδωρα τόπο και χρόνο στη δική μας συνδημιουργική φαντασία καθιστώντας μας κοινωνούς και συλλειτουργούς στην πανάρχαια ιεροτελεστία του έρωτα, την γονιμολατρική. Γιατί αυτό είναι το θέμα: μήτε η στείρα απόλαυση μήτε η συσσώρευση των θηλαστικών ορμονών που επιβάλλουν την άνευ όρων και ορίων αλόγιστη αναπαραγωγή. Γιατί τότε δεν θα μένει γη να την κατακτήσουμε αλλά μήτε γουλιά νερό για να μας ξεδιψάσει.

Η Σαπφώ στέκει μετέωρη ανάμεσα στον αρχαίο και στον σύγχρονο κόσμο, σύμβολο ισορροπίας ανάμεσα στο «θέλω» και στο «είμαι», ανάμεσα στο «ποθώ» και «διεκδικώ». Ακόμα κι η ρομαντική αυτοκτονία της αμφισβητείται. Ο Λώρενς Ντάρελ στο ομώνυμο έργο του «Σαπφώ» υπονοεί αιμομειξίες, σκοτεινά μυστικά και μαρτυρεί τη δική του άφατη θλίψη. Την αναπόδραστη εκείνη θλίψη που προκαλεί κάθε αλόγιστη ερωτική συμπεριφορά, πέρα από το μέτρο.

Μπορούμε να πούμε τα πάντα για τη Σαπφώ. Είναι μακριά μέσα στον Χρόνο για να μας αντικρούσει. Ως εκ τούτου είναι το «τέλειο θύμα» μας. Και μέχρι εδώ «όλα καλά». Τρόπος του λέγειν. Σκέφτομαι όμως εγώ: «τι θα ήταν ο Βαν Γκογκ χωρίς το κομμένο αυτί του;». Μια σειρά από κακοζωγραφισμένα μουτζουρωμένα τοπία και πρόσωπα, χρώματα αδέξια ανακατεμένα, τυλιγμένα όμως με την αχλύ τού προσωπικού του μύθου.

Δεν υπαινίσσομαι το ίδιο για τη Σαπφώ. Έχουμε πολύ λίγα για να την κρίνουμε με όρους επιστημονικούς. Έχουμε όμως αρκετά, ψηφίδες αναγκαίες και ικανές για να σχηματίζει κάθε εποχή τον καθρέφτη της.

Ίσως ακριβώς αυτή η αποσπασματικότητα και τα ρομαντικά κενά να θρέφουν μια δόξα διαρκέστερη κι επικρατέστερη άλλων περισσότερων σημαντικών ή ενδελεχών τεχνιτών.

Η Σαπφώ μόνο μέσα από την συνεκδοχή μπορεί να εκληφθεί ως «μεγάλη». Είναι όντως σημαντική. Πέρα όμως από τη διαχρονική φήμη της (που είναι υπεράνω των διπολικών διακρίσεων Καλού-Κακού), η ύπαρξή της και μόνον υπονοεί και υπαινίσσεται έναν ανυπολόγιστα μακρύ εσμό ομοτέχνων της (αμφοτέρων των φύλων). Ακόμα κι έτσι, ως αποσπασματικώς ανθολογούμενη και κατακρεουργημένη, συλημένη από τους μεταγενεστέρους της, η Σαπφώ στέκεται ως δέντρο μοναχικό σε ένα δάσος καμμένο από τη λάβα του Χρόνου. Έτσι μόνον μπορούμε να την δούμε με την «αντικειμενική» δι-υποκειμενικότητα τού κριτικού που δεν θέλει να παραμυθιάζεται και να εκπορθεί ανοικτές πύλες.

 

Κωνσταντίνος Μπούρας

www.konstantinosbouras.gr